3
05 października 2021

Kalendarz szczepień zalecanych – które warto wykonać?

Kalendarz szczepień, czyli Program Szczepień Ochronnych, to corocznie aktualizowany spis szczepień obowiązkowych oraz zalecanych. Szczepienia zalecane nie są finansowane w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Ich koszt ponosi pacjent. Kwalifikację do przeprowadzenia szczepienia zalecanego przeprowadza uprawniony lekarz, ustalając również ewentualne przeciwwskazania. Do szczepionek zalecanych w PSO 2021 zaliczamy szczepienia przeciw meningokokom, ospie wietrznej, HPV, kleszczowemu zapaleniu mózgu, WZW A oraz grypie. W poniższym artykule znajdziesz opis każdego z nich.  

Szczepienie przeciwko grypie 

Grypa jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusa grypy. Za epidemiczne zachorowania sezonowe w naszej strefie klimatycznej odpowiadają wirusy A i B. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową lub przez kontakt pośredni – poprzez przedmioty i powierzchnie. Okres wylęgania choroby wynosi od 1 do 4 dni. Wirus po przedostaniu się do organizmu namnaża się w komórkach nabłonka układu oddechowego, powodując ich uszkodzenie i rozwój stanu zapalnego. Objawy grypy pojawiają się nagle. Należą do nich:  

  • ból gardła,  
  • suchy kaszel,  
  • osłabienie,  
  • rozbicie,  
  • bóle mięśni i głowy,  
  • gorączka z towarzyszącymi dreszczami.  

U niektórych chorych może dojść do rozwoju groźnych powikłań – zapalenia płuc, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, powikłań neurologicznych czy zaostrzenia istniejących schorzeń przewlekłych.  Istnieją dwa typy szczepionki przeciwko grypie:  

  • inaktywowana, zawierająca białka powierzchniowe lub podjednostki wirusa,  
  • żywa, podawana w formie donosowej.  

Szczepionki inaktywowane można podawać od 6. miesiąca życia, natomiast żywe od 24. miesiąca do 18. roku życia. Skład szczepionek przeciw grypie jest corocznie aktualizowany. Dzieci szczepione po raz pierwszy wymagają zaaplikowania powtórnej dawki po upływie co najmniej 4 tygodni od podania pierwszej. Szczepionka przeciw grypie zapewnia średnie zabezpieczenie przed zachorowaniem, ale dobrze chroni przed rozwojem powikłań. 

Szczepienie przeciwko HPV 

HPV to skrót od nazwy wirusa – human papilloma virus, czyli wirus brodawczaka ludzkiego. Do zakażenia dochodzi: 

  • poprzez kontakty intymne z osobą zakażoną,  
  • wskutek bezpośredniego kontaktu ze zmianami skórnymi,  
  • w czasie porodu.  

Jest to wirus zakażający komórki podstawne naskórka oraz nabłonka płaskiego. Poprzez nasilanie replikacji komórek zakażonych wirus powoduje powstawanie egzofitycznych zmian zlokalizowanych na skórze, błonach śluzowych oraz w okolicy odbytu i zewnętrznych narządów płciowych. Wirus występuje w ponad 100 typach, spośród których część ma działanie onkogenne – poprzez ingerencję w DNA komórek sprzyja rozwojowi pewnych nowotworów. Najczęściej są to HPV 16 i 18. 

Udowodniono związek zakażenia HPV z powstawaniem raka szyjki macicy, odbytu, prącia, sromu, pochwy czy nowotworów obszaru głowy i szyi, takich jak np. rak migdałka podniebiennego. 

Szczepionki przeciw HPV zawierają wysoko oczyszczone wirusopodobne cząsteczki białka kapsydowego wirusa. Występują one w formie 2-, 4- oraz 9-walentnej, spośród których każda zawiera białka wirusów 16 i 18 oraz zależnie od typu białka wirusów 6, 11, 31, 33, 45, 52 oraz 58. Szczepienie przeznaczone jest dla dzieci po 9. roku życia oraz młodych dorosłych. U osób w wieku 9-14 lat podaje się dwie dawki szczepionki, a powyżej 15. roku życia trzy dawki. 

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej 

Ospa wietrzna to choroba wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową – poprzez kontakt pośredni oraz bezpośredni z chorym. Objawy choroby obejmują charakterystyczną wysypkę, która cechuje się progresją zmian – od plamki, poprzez grudkę i pęcherzyk, aż po zasychający strupek mogący pozostawiać blizny. Oprócz zmian skórnych występuje świąd. Ponadto pacjenci z ospą wietrzną uskarżają się na niezbyt wysoką gorączkę, bóle mięśni i głowy. Choroba może przybrać bardzo ciężki przebieg u dzieci z obniżoną odpornością oraz noworodków (w przypadku zachorowania przez matkę w okresie okołoporodowym).

Zdarza się, że po przejściu ospy wietrznej występują powikłania w postaci wtórnych bakteryjnych zakażeń skóry, zaburzeń hematologicznych, a także zapalenia w obrębie nerek, płuc czy ośrodkowego układu nerwowego. Po przechorowaniu wirus nie jest eliminowany z organizmu, lecz pozostaje uśpiony. W okresach osłabienia odporności może ulec reaktywacji, co prowadzi do rozwoju półpaśca

Szczepionka zawiera żywe, atenuowane wirusy. Podaje się ją w dwóch dawkach w odstępie co najmniej 6. tygodni. Przeznaczona jest dla dzieci od 9. miesiąca życia oraz dla dorosłych. 

Szczepienie przeciwko WZW A 

Wirusowe zapalenie wątroby typu A to choroba zakaźna wywoływana przez wirusa zapalenia wątroby typu A. Występuje na całym świecie, jednak wysoką częstością zakażeń cechują się obszary Azji Południowo-Wschodniej oraz Afryki Południowej i Środkowej, a w mniejszym stopniu również pozostałe rejony Afryki, Azja Centralna, Ameryka Południowa oraz kraje Bliskiego Wschodu. Rezerwuarem patogenu jest człowiek, a do zakażenia dochodzi najczęściej drogą pokarmową, choć w rzadkich przypadkach możliwe jest zakażenie na drodze kontaktów intymnych lub krwiopochodne. Wirus powoduje ostre zapalenie wątroby. Nie stanowi czynnika etiologicznego zapalenia przewlekłego. Objawy choroby obejmują: 

  • zmęczenie,  
  • mdłości i wymioty,  
  • bóle brzucha, 
  • bóle mięśni i stawów,  
  • w przypadku postaci żółtaczkowej – żółtaczkę, odbarwienie stolca i ściemnienie moczu,  
  • w przypadku postaci cholestatycznej – świąd skóry.  

Osoby po 50. roku życia oraz obciążone chorobami wątroby lub upośledzeniem odporności są narażone na ciężki przebieg zapalenia – zapalenie nadostre lub piorunujące, z niewydolnością wątroby, która może prowadzić do zgonu. 

Szczepionka przeciw WZW A zawiera inaktywowane wirusy. Podaje się ją w dwóch dawkach w odstępie 6-12 miesięcy. Zalecana jest szczególnie pacjentom z grup ryzyka ciężkiego przebiegu choroby oraz osobom podróżującym w rejony o wysokiej endemiczności WZW A. Stosuje się ją również w profilaktyce poekspozycyjnej, podając ją w ciągu 14 dni po kontakcie z chorym. 

Szczepienie przeciwko meningokokom 

Meningokok to inna nazwa bakterii Neisseria meningitidis – dwoinka zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Występuje ona w 13 serotypach, spośród których najgroźniejsze dla człowieka jest 5 – A, B, C, W135 oraz Y. Na choroby wywoływane przez N. meningitidis najczęściej zapadają dzieci oraz młodzież. Wysokie ryzyko zachorowania występuje również u osób z obniżoną odpornością. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, a jego źródłem jest osoba chora lub bezobjawowy nosiciel. Po przedostaniu się do organizmu meningokoki mogą skolonizować jamę nosowo-gardłową zakażonej osoby, nie wywołując objawów choroby – w ten sposób zakażony staje się nosicielem, który może zakażać następne osoby.

Drugim scenariuszem jest wywołanie u zakażonej osoby choroby – zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsy, w rzadszych przypadkach łagodnej infekcji – zapalenia płuc lub zapalenia gardła. Najczęstszą formą infekcji meningokokowej jest inwazyjna choroba meningokokowa, która przebiega jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych bez lub z towarzyszącą sepsą. W przypadku sepsy śmiertelność sięga nawet 30%, zajęcie ośrodkowego układu nerwowego może zaś skutkować trwałymi uszkodzeniami neurologicznymi – niedowładami, porażeniami, opóźnieniem rozwoju czy zaburzeniami funkcji narządów zmysłów, np. głuchotą. 

Szczepionka przeciw meningokokom występuje w dwóch rodzajach – jako szczepionki skoniugowane oraz jako szczepionka białkowa. Szczepionki skoniugowane występują jako preparaty monowalentne (przeciwko jednemu serotypowi) oraz jako poliwalentne (przeciw kilku serotypom). Szczepionka białkowa działa na serotyp B. Szczepionki podaje się w jednej lub dwóch dawkach, zależnie od typu szczepionki i wieku pacjenta. Szczepienie przeciwko meningokokom jest zalecane dzieciom i młodzieży oraz osobom z grup ryzyka zachorowania jako uodpornienie przeciwko inwazyjnej chorobie meningokokowej. 

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu 

Odkleszczowe zapalenie mózgu to choroba zakaźna wywoływana przez wirusa środkowoeuropejskiego zapalenia mózgu. Występuje w obszarze Europy Środkowej i Wschodniej oraz na południowym obszarze Rosji. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza, rzadko w wyniku wypicia niegotowanego mleka zakażonych zwierząt lub poprzez transfuzję krwi czy przeszczep narządu od dawcy będącego w fazie wiremii po zakażeniu wirusem.

Choroba przebiega w dwóch fazach, przy czym nie u każdego występują obie z nich. Pierwsza faza przebiega z gorączką, objawami infekcji dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, bólami mięśniowo-stawowymi i bólami głowy. U większości chorych jest to jedyna faza, po której następuje wyleczenie. U pozostałych osób po fazie pierwszej dochodzi do rozwoju infekcji obejmującej ośrodkowy układ nerwowy – może ona dotyczyć mózgu, móżdżku, opon mózgowo-rdzeniowych oraz rdzenia kręgowego. Konsekwencją zajęcia ośrodkowego układu nerwowego mogą być długotrwałe, a nawet stałe uszkodzenia neurologiczne – niedowłady, porażenia, zaburzenia pamięci czy czucia. Choroba może prowadzić również do zgonu. 

Szczepionka zawiera wirusy inaktywowane. Podaje się ją w schemacie 3- lub 4-dawkowym, a co trzy lata powinno się wykonać szczepienia przypominające. Szczepienie zalecane jest osobom często przebywającym na terenach leśnych w obszarze występowania choroby. 

Przeczytaj również:
Szczepienia zalecane u osób w podeszłym wieku
Szczepienia zalecane u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego

Źródła: 

  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/grypa/. 
  • E. Kuchar, J. Mrukowicz, A. Gładysz P. Sawiec „Grypa” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 2423-2430. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/hpv/. 
  • M. Leszczyszyn- Pynka „Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego” w Interna Szczeklika 2018, el. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/ospa-wietrzna/. 
  • U. Godula-Stuglik, „Ospa wietrzna (varicella)” w Medycyna Rodzinna, red. nauk. J. Bożydar Latkowski, Witold Lukas, Maciej Godycki- Ćwirko, wyd. PZWL, Warszawa 2017 s. 616-617. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/wzw-a/. 
  • J. Juszczyk, J. Jaroszewicz „Ostre WZW typu A” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 1184- 1186. 
  • J. Wysocki, J. Mrukowicz, W. Rymer „Szczepionki przeciwko chorobom wirusowym. WZW typu A.” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 2529. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/. 
  • J. Wysocki, J. Mrukowicz, W. Rymer „Szczepionki przeciwko chorobom bakteryjnym. Meningokoki.” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 2534. 
  • Be vigilant for invasive meningococcal disease Rosie Hague The Practitioner, 2014; 258 (1772): 15–18. 
  • J. Wysocki, J. Mrukowicz, W. Rymer „Szczepionki przeciwko chorobom wirusowym. Odkleszczowe zapalenie mózgu.” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 2531. 
  • R. Flisiak „Odkleszczowe zapalenie mózgu (syn. Środkowo-europejskie lub wczesnoletnie)” w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 2475- 2476. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-2021/.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepienie przeciwko COVID-19 a przeciwko grypie – które najpierw?

Rekomendacje Zespołu Ekspertów, bazujące na wytycznych kilku krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych, dopuszczają jednoczesne szczepienie przeciwko grypie i COVID-19. Warunkiem…

Zobacz więcej

Dawka szczepionki przypominająca a dodatkowa – jaka jest różnica?

  Dawka przypominająca rekomendowana jest u osób powyżej 18. roku życia oraz pracowników ochrony zdrowia, którzy mają bezpośredni kontakt z…

Zobacz więcej

Szczepienie na COVID-19 dostępne dla wszystkich

W ramach Narodowego Programu Szczepień do 10 maja 2021 wszyscy Polacy powyżej 18 roku życia powinni mieć wystawione e-skierowania, które…

Zobacz więcej

Niewykorzystana szczepionka a kolejność według Programu Szczepień

We wtorek 21 kwietnia 2021 roku została opublikowana aktualizacja rozporządzenia, które określa nakazy, zakazy i ograniczenia związane z występowaniem stanu…

Zobacz więcej

Czy po szczepieniu na COVID-19 można nadal zarażać?

Kwestia ta nadal nie do końca została poznana i jest tematem badań.   Istnieje prawdopodobieństwo, że osoby zaszczepione mogą transmitować…

Zobacz więcej

Szczepionka na koronawirusa dla dzieci

Szczepionki dostępne na polskim rynku przeznaczone dla dzieci od 12 roku życia oraz dorosłych to Pfizer BioNTech. Dla osób powyżej…

Zobacz więcej

Czy szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe?

Od 2021 roku szczepionka przeciwko rotawirusom została wprowadzona do Programu Szczepień Ochronnych jako pozycja obowiązkowa. Bezpłatne szczepienie obejmie dzieci urodzone po 31 grudnia…

Zobacz więcej

Szczepionka przeciw koronawirusowi

Oficjalna informacja producenta szczepionki mówi, że po rozcieńczeniu fiolka zawiera 5 dawek po 0,3 ml. Postępując zgodnie z instrukcją przygotowania…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
17 kwietnia 2019 dr Ewa Fiedorowicz
22 października 2020 dr Ewa Fiedorowicz
20 października 2020 lek. Patrycja Królikiewicz-Kurek
04 lutego 2020 dr Ewa Fiedorowicz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)