5
24 czerwca 2021

Nagły i stały brak apetytu u dziecka – przyczyny, zalecenia i badania

Odmawianie przez dziecko jedzenia budzi w rodzicach niepokój, bezradność, a nawet złość. Najczęściej obawiają się problemów z prawidłowym rozwojem oraz wielu chorób, które mogą być następstwem niedożywienia. Nie zawsze brak łaknienia świadczy o poważnych zaburzeniach i zwykle można mu zaradzić domowymi sposobami. Dowiedz się, kiedy obniżony apetyt jest alarmującym objawem i jakie badania wykonać, aby wykluczyć obecność chorób.

Brak apetytu u dziecka – możliwe przyczyny 

Istnieje wiele przyczyn występowania zaburzeń łaknienia u dziecka: 

  • błędy dietetyczne popełniane przez rodziców – monotonny jadłospis, mało atrakcyjny wygląd posiłków, zmuszanie dziecka do jedzenia, zbyt częste podawanie słodyczy i niezdrowych przekąsek między posiłkami, 
  • neofobia – czyli niechęć do próbowania nowych smaków. To częsta przypadłość wieku dziecięcego, która pojawia się zwykle w wieku 2-6 lat. 
  • naśladowanie otoczenia – zdarza się, że dziecko obserwuje starsze rodzeństwo, które grymasi przy stole lub próbuje naśladować mamę, która odmawia sobie jedzenia, będąc na restrykcyjnej diecie, 
  • aspekty psychologiczne – mogą mieć zróżnicowane podłoże, jak np. chęć zwrócenia na siebie uwagi otoczenia, nerwowa atmosfera podczas posiłków, kłótnie rodziców przy stole, skok rozwojowy, przejaw buntu i wyrażania własnej indywidualności, przeżywanie stresu podczas trudnych sytuacji, np. pójście do żłobka, do nowej szkoły, powrót mamy do pracy, pojawienie się nowego członka rodziny itd., 
  • szczepienia – przejściowe obniżenie apetytu może wystąpić po szczepieniu, co jest naturalną reakcją organizmu zmobilizowanego do wytwarzania przeciwciał. Apetyt powinien wrócić do normy po 2-3 dniach. 
  • infekcje – nagła utrata apetytu może zwiastować początek infekcji układu oddechowego, zakażenia dróg moczowych lub zapalenia ucha, 
  • alergia pokarmowa – często oprócz braku łaknienia towarzyszą jej dolegliwości ze strony układu pokarmowego i wysypki skórne. Dzieci najczęściej uczula mleko krowie, jaja kurze, gluten, orzechy ziemne, owoce morza, soja, seler. Objawy alergii może jednak wywołać znacznie więcej pokarmów.  
  • anemia – objawem niedokrwistości oprócz braku łaknienia jest bladość, apatia, bóle głowy, męczliwość, przyspieszona praca serca oraz zwiększone pragnienie obserwowane zwłaszcza u niemowląt, 
  • celiakia – inaczej choroba trzewna, jest najpoważniejszą nietolerancją pokarmową. To autoimmunologiczne schorzenie ma podłoże genetyczne i polega na trwałej nietolerancji glutenu, który uszkadza kosmki jelitowe, prowadząc do ich zaniku. W efekcie proces wchłaniania pokarmu jest zaburzony, co powoduje szereg następstw (np. niedożywienie, anemia, biegunki, wzdęcia, bóle brzucha, afty, zaburzenie wzrostu i niskorosłość). 
  • przewlekłe zaparcia retencyjne – problem zwykle pojawia się, gdy pod wpływem nieprzyjemnego doświadczenia związanego z oddawaniem stolca dziecko celowo powstrzymuje się od defekacji. Powoduje to zaleganie zbitych mas kałowych w jelicie, co nasila zaparcia i czemu towarzyszy niechęć do jedzenia. 
  • zespół złego wchłaniania – to zaburzenia w trawieniu i wchłanianiu składników odżywczych w jelitach, mogące prowadzić do niedożywienia. Podstawowym objawem są przewlekłe, tłuszczowe biegunki o przykrym zapachu. Poza tym mogą pojawić się wzdęcia, bóle brzucha, gazy, osłabienie mięśni, pogorszenie stanu włosów i paznokci. Do objawów może dołączyć niedokrwistość i zaburzenia rytmu serca. Przyczyną zespołu złego wchłaniania może być choroba Leśniowskiego-Crohna, niedobór enzymów trawiennych, niewydolność trzustki, przewlekła antybiotykoterapia, infekcje bakteryjne lub pasożytnicze układu pokarmowego. 
  • choroba refluksowa przełyku – schorzenie polega na przemieszczaniu się treści żołądkowej do przełyku. Jej przejawem u niemowląt jest nadmierne ulewanie po karmieniu i spowolnienie przyrostu masy ciała. U starszych dzieci objawia się bólem brzucha, zgagą, chrypką i trudnością w przełykaniu. 
  • choroby pasożytnicze, np. owsica, glistnica, lamblioza. 

W szukaniu możliwych przyczyn braku apetytu i sposobów na jego poprawę ważną rolę odgrywa czas trwania problemu. Obniżone łaknienie może zdarzać się sporadycznie i samoistnie przemijać lub utrzymywać się dłużej. Jeśli dziecko od czasu do czasu odmawia jedzenia, a pomiędzy tymi incydentami dopisuje mu apetyt, nie ma powodów do obaw. Jeśli natomiast obniżony apetyt nie przemija, należy potraktować sprawę poważnie i szukać przyczyny takiego stanu. Nagła utrata apetytu może świadczyć o rozwijającej się infekcji. Może to być zakażenie dróg moczowych, zapalenie ucha środkowego lub infekcja układu oddechowego. Brak łaknienia jest wtedy jednym z pierwszych objawów choroby, obok innych dolegliwości, takich jak podwyższona temperatura ciała, biegunka, rozdrażnienie i ogólne osłabienie. Jeśli kłopoty z jedzeniem utrzymują się dłużej i towarzyszą im zmiany skórne lub objawy ze strony układu pokarmowego (wzdęcia, zaparcia, bóle brzucha, luźne stolce z krwią lub śluzem), można z dużym prawdopodobieństwem podejrzewać alergię pokarmową. 

U niemowląt problem braku apetytu pojawia się najczęściej podczas ząbkowania i w czasie rozszerzania diety o nowe pokarmy stałe. Należy wówczas wykazać się dużą cierpliwością, ponieważ niekiedy dopiero po kilku lub kilkunastu próbach podawania nowego produktu maluch przekona się do jego smaku. Kłopoty z jedzeniem wynikające z bolesności dziąseł podczas ząbkowania mają zwykle charakter przejściowy. 

Jakie są skutki długotrwałego braku apetytu u dziecka? 

Gdy problem braku apetytu przybiera przewlekły charakter, staje się zagrożeniem w prawidłowym rozwoju dziecka. Długotrwała dieta niedoborowa może prowadzić do niedożywienia, które u dziecka może powodować: 

  • zahamowanie wzrostu, 
  • zaburzenia pokwitania, 
  • problemy z koncentracją i nauką, 
  • anemię, 
  • zaburzenia kardiologiczne, takie jak tachykardia, szmery skurczowe, powiększenie mięśnia sercowego, 
  • obniżoną sprawność ruchową 
  • upośledzenie odporności, 
  • zaburzenia hormonalne, zwłaszcza niedoczynność tarczycy grożąca gorszym rozwojem umysłowym dziecka, 
  • zakłócenie równowagi wodno-elektrolitowej i zaburzenia gospodarki białkowo-węglowodanowo-tłuszczowej. 

Brak apetytu u dziecka – co warto sprawdzić? 

Jeśli wydaje nam się, że dziecko zjada zbyt mało, warto najpierw rozważyć kilka kwestii: 

  • Zdarza się, że rodzice mylnie interpretują wielkość zjadanych przez dziecko porcji, porównując je do swoich możliwości. Zwłaszcza dzieci o drobnej budowie ciała mają stosunkowo niskie zapotrzebowanie energetyczne. Jeśli wciąż mamy wątpliwości, czy ilość przyjmowanego przez dziecko jedzenia jest wystarczająca, warto przez kilka dni zapisywać, co dziecko zjadło na poszczególne posiłki. Takie notatki będą bardzo pomocne podczas konsultacji u pediatry lub dietetyka, który obiektywnie oceni dietę malucha. 
  • Należy sprawdzić, czy przyrosty masy ciała i wzrostu dziecka mieszczą się w granicach normy. Do tego celu przeznaczone są siatki centylowe opracowane osobno dla chłopców i dziewcząt. Wynik poniżej średniej dla danego wieku (50 centyl) nie świadczy jeszcze o żadnej nieprawidłowości. Odchylenie od normy stanowią wartości poniżej 3 i powyżej 97 centyla. Po drugim roku życia dziecka masa jego ciała zwiększa się zdecydowanie wolniej niż na początku. Osiągając roczek, dziecko zwykle potraja swoją masę urodzeniową, podczas gdy 2-5-letnie maluchy w ciągu roku przybierają tylko 1-2 kg. Fizjologicznie mniejszy apetyt i wolniejszy wzrost może budzić obawy rodziców i prowokować do zmuszania dziecka do zjadania większej ilości pokarmów, niż potrzebuje tego dziecko. 
  • Czasem powodem odmowy zjedzenia głównego posiłku mogą być przekąski podawane dziecku w ciągu dnia.  Rodzice niejadka z reguły cieszą się, gdy ich dziecko zje cokolwiek, więc po nieudanej próbie nakarmienia proponują herbatnik, soczek, słodki jogurt, batonik lub lody. Dziecko może nie odczuwać potrzeby przyjmowania innych posiłków, gdy jest często dokarmiane, zwłaszcza niezdrowymi przekąskami zawierającymi dużą ilość cukrów prostych.  

Brak apetytu u dziecka a badania – czy warto je zrobić? 

Gdy zaobserwujemy utrzymujący się brak apetytu u dziecka, należy przede wszystkim wykluczyć zdrowotne przyczyny braku łaknienia. W tym celu najlepiej udać się do pediatry, który zbada, czy waga i wzrost dziecka mieszczą się w normie. Warto wcześniej przez kilka dni zapisywać, co dokładnie zjada dziecko, w jakiej ilości i o jakiej porze. Takie notatki ułatwią lekarzowi ocenę sytuacji. Jeśli obniżonemu apetytowi towarzyszą jakiekolwiek inne objawy, również zapiszmy je na kartce, aby na wizycie o niczym nie zapomnieć. 

Istnieje szereg badań, które mogą być przydatne w diagnozowaniu przyczyn braku łaknienia u dziecka, m.in.: 

  • morfologia, 
  • badanie moczu, 
  • poziom żelaza, ferrytyny, wysycenie transferyny, 
  • stężenie kwasu foliowego i witaminy B12
  • OB i CRP – wskaźniki stanu zapalnego, 
  • testy alergiczne – na obecność specyficznych przeciwciał we krwi oraz testy skórne na alergeny pokarmowe, 
  • badanie kału na obecność pasożytów, 
  • testy genetyczne, 
  • USG jam brzusznych. 

Większość z tych badań można wykonać odpłatnie bez skierowania, jednak samodzielne próby znalezienia przyczyny przewlekłego braku łaknienia u dziecka mogą nie przynieść rezultatu. Badania powinny być zlecone przez lekarza, który po zebraniu dokładnego wywiadu i zbadaniu małego pacjenta, dobierze odpowiedni zestaw testów na podstawie swojej wiedzy i doświadczenia. 

Czy i jak można leczyć brak apetytu u dzieci? 

Jeśli przyczyną braku apetytu jest choroba, podstawowym działaniem powinno być skuteczne leczenie schorzenia. Wówczas po wyeliminowaniu czynnika sprawczego łaknienie unormuje się w sposób samoistny. Gdy jednak dziecku nic poważnego nie dolega, a mimo to jego apetyt jest obniżony, można wspomóc się suplementami dostępnymi w aptekach. Preparaty na poprawę apetytu przeznaczone dla dzieci występują w formie syropów, kropel i płynów. Ich działanie opiera się na wspomaganiu procesów trawiennych i stymulacji łaknienia. W skład suplementów pobudzających apetyt wchodzą owoce kopru, korzeń cykorii, liść mięty i owoc anyżu. Większość preparatów jest dodatkowo wzbogacona o zestaw witamin

Domowe sposoby na poprawienie apetytu u dziecka 

Gdy przeprowadzone badania potwierdzą, że nie mamy do czynienia z żadną chorobą, która mogłaby zaburzać łaknienie, można zastosować kilka sprawdzonych sposobów, które zachęcą dziecko do jedzenia: 

  • zachowanie spokoju i miła atmosfera podczas posiłku – nie okazujmy dziecku swojego podenerwowania. Nie wolno wywierać na nim presji, zmuszać do jedzenia, grozić ani dawać kar za niedojedzony obiad. 
  • zaangażowanie dziecka w przygotowywanie posiłków – czas spędzony wspólnie w kuchni może okazać się wspaniałą zabawą, która oswoi dziecko z produktami spożywczymi, a samodzielnie ozdobione kanapki zachęcą do ich spróbowania, 
  • dbałość o atrakcyjny wygląd dań – menu powinno być zróżnicowane, a posiłki smaczne, świeże i ładnie podane, 
  • nakładanie małych porcji na talerz – niewielka ilość posiłku, którą dziecko będzie w stanie zjeść, da okazję do pochwalenia malucha za pięknie zjedzony obiadek, 
  • pochwały – gdy dziecku uda się zjeść cały posiłek, nie szczędźmy mu pochwał i okażmy swoją radość. Jeśli jednak po raz kolejny nie dokończy jedzenia, nie zwracajmy na to szczególnej uwagi. Przeznaczmy na posiłek np. 30 minut, a po tym czasie zabierzmy talerz bez zbędnych komentarzy.  
  • planowanie posiłków z ulubionym składnikiem dziecka – jeśli dziecko ma swoje ulubione warzywo, owoc lub inny pokarm, uwzględnijmy to, planując posiłek.  
  • ograniczenie ilości przekąsek między posiłkami – zwłaszcza redukcja ilości słodyczy, słonych paluszków, krakersów i słodkich napojów na rzecz wody i różnorodnych, świeżych owoców, 
  • aktywność fizyczna – więcej ruchu i aktywnych zabaw na świeżym powietrzu może pobudzić łaknienie, 
  • regularność posiłków – główne dania należy podawać dziecku o stałych porach dnia. Rodzice niejadków rozczarowani niezjedzonym śniadaniem lub obiadem często przez resztę dnia usiłują nakarmić dziecko, proponując mu co chwilę coś do jedzenia. Maluch odczuwa wtedy presję, a gdy skorzysta z oferowanych przekąsek, nie zdąży zgłodnieć do kolejnego posiłku i problem narasta. Czasem warto pozwolić dziecku na dłuższą przerwę od jedzenia, trzymając się ustalonych pór posiłków. 

Brak apetytu u dzieci nie musi być oznaką choroby. Problem pojawia się, gdy taki stan utrzymuje się powyżej dwóch tygodni i towarzyszą mu inne niepokojące objawy, np. biegunka, nudności, zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha, osłabienie. Wówczas należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, który zleci odpowiednie badania. 

Źródła: 

  • Janczak M., Janczak A., Anemia z niedoboru żelaza u dzieci – o czym warto pamiętać, Nowa Pediatria, 2019. 
  • Kozioł-Kozakowska A., Piórecka B., Neofobia żywieniowa jej uwarunkowania i konsekwencje zdrowotne, Pediatria, 2013. 
  • Mowszet K., Piasecka A., Reich M., Iwańczak F., Przyczyny niedożywienia u dzieci do lat pięciu w materiale własnym, Adv Clin Exp Med, 2005. 
  • Rybak A., Socha P., Stolarczyk A., Cukrowska B., Obrycki Ł., Wierzbicka A., Oralewska B., Szaflarska-Popławska A., Iwańczak B., Jarocka-Cyrta E., Grzybowska-Chlebowczyk U., Cichy W., Czaja-Bulsa G., Socha J., Obraz kliniczny celiakii u dzieci w Polsce, Pediatria, 2014. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Choroba lokomocyjna u małego dziecka

Niestety nie ma leku ani suplementu, który można podać niemowlęciu cierpiącemu na tę przypadłość. Zachowawczo należy nie przekarmiać dziecka przed…

Zobacz więcej

Ile witaminy D3 dla niemowlaka od 6. miesiąca?

Według najnowszych wytycznych z 2018 r. dawka witaminy D3 dla dziecka, jaką należy podać od 6 miesiąca życia do 1…

Zobacz więcej

Wpływ zmiany smoczka na ilość wypijanego mleka

Pani Wioleto, być może faktycznie to smoczek powoduje, że dziecko pije mniejsze ilości, a częściej. Jeden jak i drugi model…

Zobacz więcej

Ile czasu działa krem z filtrem na skórze dziecka?

W czasie długotrwałej ekspozycji na słońce konieczna jest kilkukrotna aplikacja kremu z filtrem. Idealnym rozwiązaniem jest smarowanie skóry dziecka warstwą…

Zobacz więcej

Czy dziecko chore na astmę może przyjmować aspirynę?

Aspiryna (kwas acetylosalicylowy) jest najstarszym, stosowanym po dzień dzisiejszy środkiem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Aspiryna nie powinna być jednak w…

Zobacz więcej

Dzienna dawka witaminy C dla dziecka

Witamina C, czyli kwas askorbinowy to związek, który powinien być dostarczany naszemu organizmowi każdego dnia. Doskonałym preparatem z witaminą C…

Zobacz więcej

Dziecko a suplementacja żeń-szenia

Żeń-szeń od tysięcy lat znany jest jako doskonały środek wzmacniający organizm. Dodaje energii, poprawia nastrój, zwiększa koncentrację, podnosi libido oraz…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
13 października 2021 mgr Natalia Adamczuk
06 października 2021 Poradnik Gemini
04 października 2021 Poradnik Gemini
31 sierpnia 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)