5
29 czerwca 2021

Szczepienia na choroby odkleszczowe – co warto wiedzieć?

Kleszcze to pasożytnicze pajęczaki, które żerują na organizmie człowieka i zwierząt. Ugryzienie przez kleszcza może być niebezpieczne dla zdrowia, dlatego warto stosować odpowiednią profilaktykę przeciwkleszczową i mieć świadomość, których chorób odkleszczowych możemy uniknąć dzięki szczepieniom ochronnym. 

Kleszcze – dlaczego są niebezpieczne? 

W Polsce występuje około kilkunastu gatunków kleszczy, wśród których najczęściej spotykane są kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). W ujęciu taksonomicznym należą one do podgromady roztoczy (Acari), należącej z kolei do gromady pajęczaków (Arachnida)

Kleszcze pasożytują na ciele człowieka i zwierząt, stanowiąc wektor dla patogennych wirusów, bakterii czy pierwotniaków. Na kontakt z kleszczami jesteśmy narażeni przede wszystkim podczas wypraw do lasu i podczas spędzania czasu na terenach trawiastych, ale swoją czujność zachowajmy także w czasie aktywności w parkach czy przydomowych ogrodach.   

Ugryzienie przez kleszcza może powodować reakcję alergiczną oraz wywołać wiele chorób, do których należą między innymi borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, babeszjoza, gorączka Q, anaplazmoza granulocytarna czy też erlichioza monocytarna. 

Szczepionka na kleszcze, czyli na choroby odkleszczowe 

Obecnie nie istnieje uniwersalna szczepionka, która zapewnia ochronę przed wszystkimi chorobami powodowanymi przez kleszcze, a używany powszechnie zwrot „szczepionka na kleszcze” dotyczy preparatu chroniącego przed kleszczowym zapaleniem mózgu.  

Należy jednak pamiętać, że szczepionka ta nie daje bezpieczeństwa odnośnie innych chorób odkleszczowych, takich jak borelioza czy babeszjoza.  

Szczepienie na kleszczowe zapalenie opon mózgowych – ogólne informacje  

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest niebezpieczną chorobą zakaźną ośrodkowego układu nerwowego (OUN), której czynnikiem etiologicznym jest wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV, ang. tick-borne encephalitis virus).  

Obecnie odnotowano 3 podtypy wirusa kleszczowego zapalenia mózgu: 

  • europejski,  
  • syberyjski, 
  • dalekowschodni. 

Należy podkreślić, że KZM to obecnie najczęściej występująca choroba odkleszczowa w Europie. Przechorowanie prowadzi do zmian neurologicznych, a w niektórych przypadkach stanowi także śmiertelne niebezpieczeństwo dla pacjenta.  

Oszacowano, że w europejskiej populacji osób dorosłych śmiertelność spowodowana kleszczowym zapaleniem mózgu wynosi około 5% i zależy od podtypu wirusa.  

Każdego roku w Polsce jest odnotowywanych 200-300 przypadków zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu. Na szczęście mamy możliwość zastosowania szczepionki chroniącej przed tą niebezpieczną chorobą. 

W Polsce dostępne są obecnie dwa preparaty ochronne, które występują dodatkowo w wariancie dla dzieci i dorosłych. Obie szczepionki zawierają inaktywowany, europejski szczep TBEV, dając jednocześnie ochronę przed syberyjskim i/lub dalekowschodnim podtypem wirusa.  

Szczepionki są dedykowane następującym grupom pacjentów:  

  • w przypadku pierwszego preparatu:  
  • dla dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia, 
  • dla dzieci w przedziale wiekowym 1-11 lat, 
  • w przypadku drugiego preparatu:  
  • dla dorosłych i dzieci powyżej 16. roku życia, 
  • dla młodszych pacjentów od 1. roku życia do 15 lat.  

Szczepionka przeciwko KZM powinna być podana domięśniowo, w cyklu zawierającym trzy dawki podstawowe. Nie zapewniają one jednak ochrony na całe życie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu, dlatego konieczne jest aplikowanie dawek przypominających: 

  • pierwszą dawkę przypominającą należy zaaplikować po trzech latach od zakończenia podstawowego cyklu szczepienia, 
  • następne dawki przypominające powinny być podawane co 5 lat.  

Przeciwwskazaniem do przyjęcia szczepionki jest między innymi: 

  • ostra faza choroby (bez względu na występowanie gorączki), 
  • silna reakcja alergiczna na wcześniejsze dawki szczepionki, 
  • występowanie reakcji alergicznych na składniki szczepionki oraz na białka jaja kurzego, 
  • nie zaleca się szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jako profilaktyki poekspozycyjnej.  

Nie przeprowadzono badań odnośnie bezpieczeństwa stosowania szczepionki u kobiet w ciąży, dlatego korzyści i ryzyko związane z podaniem preparatu przyszłym mamom powinny być oceniane w sposób indywidualny.  

Zalecenie szczepienia ochronnego ze względu na zwiększone ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu dotyczy między innymi: 

  • osób pracujących w lesie, 
  • stacjonującego wojska oraz funkcjonariuszy straży pożarnej i granicznej, 
  • pracowników gospodarstw rolnych, 
  • osób podróżujących oraz znajdujących się na terenach endemicznych, 
  • uczestników zajęć terenowych, obozów, kolonii i tzw. zielonych szkół,  
  • osób spędzających wolny czas w lesie, w parkach lub na łąkach (np. grzybiarze, wędkarze, osoby uprawiające wycieczki rowerowe i piesze), 
  • osób spożywających niepasteryzowane mleko i produkty mleczne. 

Ile kosztuje i od czego zależy cena szczepionki na kleszczowe zapalenie opon mózgowych? 

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu może być wykonane po odpowiednim zakwalifikowaniu pacjenta przez lekarza.  

Szczepionka jest dostępna na receptę. Koszt pojedynczej dawki jest bardzo zróżnicowany i waha się od 70 do 170 zł (w zależności od miejsca zakupu preparatu, np. wybrana apteka lub placówka medyczna). Oznacza to, że za cały cykl szczepienia w trzydawkowym schemacie zapłacimy od około 210 do nawet 510 złotych.  

Szczepionka na boreliozę – co warto wiedzieć? 

Borelioza to choroba wywoływana przez bakterie z rodzaju Borrelia, które są przenoszone przez kleszcze. Niestety obecnie nie istnieje dopuszczona do użytku skuteczna szczepionka przeciwko boreliozie, choć trwają intensywne badania w tym kierunku.  

Aktualnie w trakcie badań klinicznych jest wyprodukowany przez francuską firmę preparat, który został przebadany w grupie ponad 570 zdrowych osób w wieku od 18 do 65 lat. Obiecujące wyniki badań dały nadzieję, że szczepionka ochronna przeciwko boreliozie może trafić na rynek już nawet w ciągu kilku lat.  

Szczepienie na inne choroby odkleszczowe 

Niestety jedyną dostępną szczepionką na choroby odkleszczowe jest szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Preparat ten nie daje ochrony przed innymi chorobami odkleszczowymi, których możemy uniknąć jedynie poprzez właściwą profilaktykę i unikanie miejsc występowania pasożytniczych pajęczaków. 

Skuteczność szczepionek na kleszcze 

Obie szczepionki przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu dostępne w naszym kraju cechują się wysokim bezpieczeństwem i skutecznością.  

Po przyjęciu trzech dawek podstawowych przez osoby poniżej 50. roku życia skuteczność szczepionki oszacowano na 95%. Należy także podkreślić, że przeciwciała ochronne są identyfikowane nawet u 90% osób po otrzymaniu zaledwie pierwszej dawki szczepionki. 

Przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu możemy zaszczepić się przez cały rok, jednak najbardziej wskazanym momentem jest okres zimowy. Takie działanie daje możliwość uzyskania ochrony jeszcze przed wiosennym okresem wegetacyjnym kleszczy.  

Warto pamiętać, że kleszcze stanowią dla nas niebezpieczeństwo przez większą część roku. Ich aktywność rozpoczyna się już wczesną wiosną i trwa do aż do pierwszych zimowych przymrozków, dlatego należy świadomie wybierać i stosować środki ochronne przed tymi niebezpiecznymi pasożytami.  

Źródła: 

  • Kuchar, E., Zajkowska, J., Flisiak, R., Mastalerz-Migas, A., Rosińska, M., Szenborn, L., Wdówik, P., & Walusiak-Skorupa, J. (2021). Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich–stanowisko polskiej grupy ekspertów. Medycyna Pracy, 72(2), 193-210. 
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/ (data dostępu 21.06.2021) 
  • https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/KleszczoweZapalenieMozgu-raport-PZH_2021.pdf  (data dostępu 21.06.2021) 
  • https://diag.pl/pacjent/szczepionka-na-borelioze-czy-i-kiedy-sie-pojawi-najnowsze-informacje/   (data dostępu 21.06.2021) 
  • https://valneva.com/press-release/valneva-announces-positive-initial-results-for-phase-2-study-of-lyme-disease-vaccine-candidate/  (data dostępu 21.06.2021) 
  • https://pl.gsk.com/media/902190/encepur-adults-ulotka-30_04_2020.pdf (data dostępu 21.06.2021) 
  • https://www.pfizerpro.com.pl/sites/default/files/fsme-immun_0.5ml_ll-pld_31.07.2017.pdf (data dostępu 21.06.2021). 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepienie na COVID-19 dostępne dla wszystkich

W ramach Narodowego Programu Szczepień do 10 maja 2021 wszyscy Polacy powyżej 18 roku życia powinni mieć wystawione e-skierowania, które…

Zobacz więcej

Niewykorzystana szczepionka a kolejność według Programu Szczepień

We wtorek 21 kwietnia 2021 roku została opublikowana aktualizacja rozporządzenia, które określa nakazy, zakazy i ograniczenia związane z występowaniem stanu…

Zobacz więcej

Czy po szczepieniu na COVID-19 można nadal zarażać?

Kwestia ta nadal nie do końca została poznana i jest tematem badań.   Istnieje prawdopodobieństwo, że osoby zaszczepione mogą transmitować…

Zobacz więcej

Szczepionka na koronawirusa dla dzieci

Szczepionki dostępne na polskim rynku przeznaczone dla dzieci od 12 roku życia oraz dorosłych to Pfizer BioNTech. Dla osób powyżej…

Zobacz więcej

Czy szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe?

Od 2021 roku szczepionka przeciwko rotawirusom została wprowadzona do Programu Szczepień Ochronnych jako pozycja obowiązkowa. Bezpłatne szczepienie obejmie dzieci urodzone po 31 grudnia…

Zobacz więcej

Szczepionka przeciw koronawirusowi

Oficjalna informacja producenta szczepionki mówi, że po rozcieńczeniu fiolka zawiera 5 dawek po 0,3 ml. Postępując zgodnie z instrukcją przygotowania…

Zobacz więcej

Jak przechowywać szczepionki?

Szczepionki to produkty termolabilne, czyli wrażliwe na zmiany temperatury. W ich przechowywaniu i transporcie najważniejsze jest zachowanie procedury tzw. zimnego…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)