4
05 sierpnia 2021

Szczepionka na Alzheimera szansą na leczenie demencji?

Choroba Alzheimera została opisana ponad 100 lat temu. Wciąż nie do końca poznano patogenezę tej choroby, a leki, którymi dysponujemy, działają tylko na objawy i nie są w stanie zahamować postępu demencji. Obecnie średni czas życia ulega wydłużeniu, a co za tym idzie – chorych wciąż przybywa. Aktualnie trwają prace nad opracowaniem szczepionki, co budzi wielkie nadzieje na sukces terapeutyczny. 

Choroba Alzheimera – objawy 

 Choroba Alzheimera (z ang. Alzheimer’s disease, w skrócie AD) to nieuleczalna choroba neurodegeneracyjna, która postępuje stopniowo, prowadząc do atrofii (zaniku) mózgu. W korze mózgowej i hipokampie odkładają się patologiczne agregaty białkowe. Są one toksyczne dla neuronów. Składają się na nie płytki starcze, czyli nierozpuszczalne struktury złożone z agregatów białka β-amyloidu (Ab) występujące pozakomórkowo oraz sploty neurofibrylarne zlokalizowane wewnątrz neuronów, zbudowane z hiperufosforylowanego białka tau o strukturze β-harmonijki. Ponadto w mózgu toczy się stan zapalny, a jego obkurczenie i zmniejszony metabolizm można zaobserwować w badaniach obrazowych. W wyniku zmian chorobowych dochodzi do upośledzenia funkcji poznawczych i zaników pamięci. Choroba rozwija się bardzo długo, a jej pierwsze objawy pojawiają się dopiero po 20-25 latach powolnego zaniku neuronów (tzw. faza utajona). Zwykle diagnozuje się ją u osób powyżej 65. roku życia, ale zdarza się, że występuje wcześniej.

Choroba Alzheimera może przejawiać się inaczej u każdego pacjenta, ale do jej charakterystycznych objawów należą

  • ubytki w pamięci krótkotrwałej, a następnie utrata pamięci długotrwałej, 
  • roztargnienie, 
  • splątanie, 
  • wahania nastroju, 
  • drażliwość i zachowania agresywne, 
  • depresja, 
  • zaburzenia mowy – trudności z wypowiadaniem lub doborem słów, problemy w poprawnym nazywaniu przedmiotów, 
  • utrata zdolności do wykonywania wyuczonych czynności manualnych (np. zawiązywanie butów, pisanie, używanie sztućców), 
  • zaburzenia w słyszeniu i widzeniu (halucynacje), 
  • niepokój i zagubienie, 
  • nadmierna podejrzliwość i urojenia, 
  • izolowanie się z życia rodzinnego i społecznego. 

W zaawansowanym stadium chory nie jest w stanie przypomnieć sobie, kim jest, a nawet wypowiedzieć pojedynczych słów. Niektórzy stają się nadmiernie pobudzeni i agresywni, a inni apatyczni. Często obserwuje się także nadmierny spadek masy ciała, drgawki i przykurcze mięśni.  

Choroba Alzheimera prowadzi nieuchronnie do całkowitego wyniszczenia organizmu, a od jej zdiagnozowania do śmierci dotkniętej nią osoby mija średnio 10 lat.

Przeczytaj również:
Jak skutecznie komunikować się z osobą chorą na Alzheimera?

Choroba Alzheimera – czynniki ryzyka 

Na podstawie obserwacji pacjentów ustalono kilka czynników ryzyka rozwoju choroby Alzheimera: 

  • wiek powyżej 65 lat, 
  • nadciśnienie tętnicze, 
  • urazy głowy, 
  • podwyższony poziom złego cholesterolu
  • cukrzyca, 
  • zakażenie wirusem opryszczki
  • niskie wykształcenie, 
  • predyspozycje genetyczne – w 1-5% przypadków choroba Alzheimera występuje rodzinnie, a jej przyczyną jest przekazywana potomstwu mutacja w genach kodujących trzy białka (APP, PSEN 1, PSEN 2). Zaburza to produkcję białka β-amyloidu, powodując jego patologiczną agregację. Wówczas choroba rozpoczyna się zwykle wcześniej – przed ukończeniem 65. roku życia. 

Głównym czynnikiem ryzyka jest proces starzenia się organizmu, a ponieważ średnia długość życia wydłuża się, ilość chorych również wzrasta. Szacuje się, że obecnie na chorobę Alzheimera cierpi 50 mln ludzi, a do 2050 roku ta liczba się potroi. Choroba Alzheimera dotyka nie tylko chorego, ale również jego opiekuna, stanowiąc ogromne obciążenie, zarówno fizyczne, psychiczne, jak i finansowe.  

Przeczytaj również:
Aducanumab – skuteczny lek na Alzheimera?

Leczenie choroby Alzheimera 

Choroba Alzheimera jest nieuleczalna. Leki stosowane w jej przebiegu działają jedynie objawowo i nie są w stanie zahamować postępu demencji. Ponieważ w trakcie  choroby zanikowi ulegają komórki mózgowe (zwłaszcza neurony cholinergiczne i glutaminianergiczne), leczenie farmakologiczne polega na

  • wzmacnianiu przekaźnictwa pomiędzy neuronami – substancje takie jak donepezil, riwastygmina i galantamina należą do inhibitorów acetylocholinesterazy. Znalazły zastosowanie tylko we wczesnej fazie choroby. Mimo to wyniki leczenia nie są spektakularne – wyraźną poprawę pamięci obserwuje się u ok. 10% chorych, a czas działania wynosi średnio rok. Memantyna jest agonistą receptorów nikotynowych. Jest przeznaczona do leczenia choroby Alzheimera w średnim i zaawansowanym stadium. Jej działanie farmakologiczne polega na poprawie funkcji poznawczych, a efekt terapeutyczny utrzymuje się co najmniej przez 6 miesięcy. 
  • poprawie krążenia mózgowego (np. winpocetyna, piracetam, nicergolina), 
  • łagodzeniu stanów towarzyszących chorobie – w zależności od indywidualnych potrzeb stosuje się leki przeciwdepresyjne, przeciwlękowe i nasenne. 

Wszystkie te leki wykazują ograniczoną i krótkotrwałą skuteczność, dlatego też naukowcy nieustannie poszukują nowej metody leczenia choroby Alzheimera. W ostatnim czasie wiele uwagi poświęca się terapii z użyciem przeciwciał monoklonalnych, ale dużym ograniczeniem w zastosowaniu na szerszą skalę jest ich koszt i konieczność wielokrotnego dawkowania. Z tego powodu większe nadzieje wiąże się z opracowaniem szczepionki, której zaletą byłby niższy koszt i długotrwały efekt po jednorazowym lub kilkukrotnym podaniu.  

Przeczytaj również:
Dieta MIND – wsparcie pracy mózgu

Szczepionka na Alzheimera – jak działa? 

Szczepionka na Alzheimera jest obecnie na etapie badań klinicznych. Głównym założeniem szczepienia jest pobudzenie organizmu do neutralizacji agregatów białkowych wykazujących toksyczny wpływ na neurony. Wygenerowanie przeciwciał mających zdolność tworzenia kompleksów z amyloidem β lub białkiem tau ma pozwolić na ich efektywne usunięcie przez układ odpornościowy. Przyjęcie szczepionki ma przygotować organizm do szybkiego rozpoznania i likwidacji nieprawidłowych struktur. Samoreplikująca się szczepionka na bazie mRNA ma na celu zmniejszenie poziomu β-amyloidu i cyklofiliny-D. Podwyższone stężenie cyklofiliny nasila podział komórek nabłonka naczyń krwionośnych, co osłabia barierę krew-mózg, powodując wyciek toksycznych substancji uszkadzających neurony. W efekcie preparat ma zapobiegać niedoborom ATP niezbędnego do prawidłowego metabolizmu synaptycznego w mózgu oraz przeciwdziałać dalszym procesom neurodegeneracyjnym. Szczepienie może być jednorazowe lub kilkudawkowe, ale z założenia ma indukować długotrwałą produkcję przeciwciał, zapewniając ochronę przed zachorowaniem na wiele lat. Szczepionka tego typu wykorzystuje układ transkrypcyjny komórek gospodarza do wytworzenia docelowych antygenów, których geny są zakodowane w matrycowym RNA. 

Czy szczepionki na Alzheimera działają? 

Wiele testów przedklinicznych na zwierzętach dało bardzo obiecujące wyniki, jednak nie zawsze ma to odzwierciedlenie w terapii u człowieka. W dotychczas przeprowadzonych badaniach klinicznych udało się potwierdzić wysoki profil bezpieczeństwa niektórych preparatów (AADvac1 firmy Axon Neuroscience), uzyskać zadowalający poziom immunoglobulin IgG u osób zaszczepionych i zwolnić tempo przyrostu biomarkerów procesu neurodegeneracyjnego. Niestety jak na razie nie zaobserwowano wpływu szczepionki na zahamowanie postępu demencji. Zatem potwierdzenie skuteczności szczepionek wymaga dalszych badań. Do badań klinicznych kwalifikowane są osoby starsze, zwłaszcza seniorzy między 70. a 75. rokiem życia, z wykluczeniem osób chorujących na nadciśnienie i cukrzycę. Ich stan zdrowia musi pozwalać na długotrwałą obserwację (powyżej 5 lat), dlatego też przeprowadzenie badań jest procesem trudnym i czasochłonnym. Może się okazać, że faktyczna skuteczność szczepionki nie sprosta stawianym wobec niej oczekiwaniom. Przykładowo β-amyloid może podlegać licznym modyfikacjom w mózgu. Do tej pory zidentyfikowano aż 26 jej odmiennych form, które w różnym stopniu wpływają na funkcje poznawcze. Opracowywana szczepionka mRNA zawiera antygeny tylko dla dwóch wariantów. Ponadto na rozwój zmian neurodegeneracyjnych może wpływać znacznie więcej czynników, których nie uwzględnia działanie preparatu. Ograniczeniem tej metody zapobiegania chorobie może być też podeszły wiek osób poddawanych szczepieniom. Ponieważ z czasem wydolność układu odpornościowego maleje, poziom wytworzonych przez seniorów przeciwciał może okazać się niewystarczający. Z przyjęciem szczepionki wiąże się również potencjalne ryzyko rozwoju chorób autoimmunologicznych (stanowią one przeciwwskazanie do poddania się wakcynacji). 

Kto powinien się zaszczepić na Alzheimera? 

Zapobieganie chorobie jest zawsze korzystniejsze niż jej leczenie. Podobnie jest w przypadku choroby Alzheimera. Opracowywana szczepionka jest dedykowana zdrowym seniorom, u których istnieje realne ryzyko rozwoju choroby Alzheimera. Na ten stan, nazywany „przedklinicznym Alzheimerem”, składa się: 

  • zmniejszony metabolizm mózgowy wykrywany za pomocą pozytronowej tomografii emisyjnej (PET) z użyciem fluorodeoksyglukozy jako radioznacznika, 
  • obecność blaszek amyloidowych w mózgu wizualizowanych z wykorzystaniem radioznacznika amyloidowego Pittsburgh (PiB) podczas badania PET. 

W Polsce dostęp do tak specjalistycznych badań może być znacznie utrudniony. Na skuteczną szczepionkę musimy jeszcze zaczekać. Osoby młodsze powinny przede wszystkim postawić na działania profilaktyczne, których podstawą jest szeroko rozumiany zdrowy styl życia. Ponieważ duże znaczenie ma sposób odżywiania, naukowcy z Chicago opracowali specjalną dietę o nazwie MIND, która ma zmniejszać ryzyko zachorowania na Alzheimera.  

Źródła: 

  • Alster P., Koziorowski D., Królicki L., Friedman A., Radioznaczniki wykorzystywane w pozytonowej tomografii emisyjnej w badaniach otępienia z ciałami Lewy’ego, Via Medica, 2017. 
  • Cacabelos R., How plausible is an Alzheimer’s disease vaccine?, Expert Opinion on Drug Discovery, 2020. 
  • Fessel J., A vaccine to prevent initial loss of cognition and eventual Alzheimer’s disease in elderly persons, Alzheimer’s & Dementia, 2021. 
  • Kwan P., Konno H., Chan K. Y., Baum L., Rationale for the development of an Alzheimer’s disease vaccine, Human Vaccines & Immunotherapeutics, 2020. 
  • Marciani D. J., Promising Results from Alzheimer’s Disease Passive Immunotherapy Support the Development of a Preventive Vaccine, Research – Official Journal of CAST, 2019. 
  • Ossowska K., Czy chorobę Alzheimera można wyleczyć?, Wszechświat, 2018. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepienie przeciwko COVID-19 a przeciwko grypie – które najpierw?

Rekomendacje Zespołu Ekspertów, bazujące na wytycznych kilku krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych, dopuszczają jednoczesne szczepienie przeciwko grypie i COVID-19. Warunkiem…

Zobacz więcej

Dawka szczepionki przypominająca a dodatkowa – jaka jest różnica?

  Dawka przypominająca rekomendowana jest u osób powyżej 50. roku życia oraz pracowników ochrony zdrowia, którzy mają bezpośredni kontakt z…

Zobacz więcej

Szczepienie na COVID-19 dostępne dla wszystkich

W ramach Narodowego Programu Szczepień do 10 maja 2021 wszyscy Polacy powyżej 18 roku życia powinni mieć wystawione e-skierowania, które…

Zobacz więcej

Niewykorzystana szczepionka a kolejność według Programu Szczepień

We wtorek 21 kwietnia 2021 roku została opublikowana aktualizacja rozporządzenia, które określa nakazy, zakazy i ograniczenia związane z występowaniem stanu…

Zobacz więcej

Czy po szczepieniu na COVID-19 można nadal zarażać?

Kwestia ta nadal nie do końca została poznana i jest tematem badań.   Istnieje prawdopodobieństwo, że osoby zaszczepione mogą transmitować…

Zobacz więcej

Szczepionka na koronawirusa dla dzieci

Szczepionki dostępne na polskim rynku przeznaczone dla dzieci od 12 roku życia oraz dorosłych to Pfizer BioNTech. Dla osób powyżej…

Zobacz więcej

Czy szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe?

Od 2021 roku szczepionka przeciwko rotawirusom została wprowadzona do Programu Szczepień Ochronnych jako pozycja obowiązkowa. Bezpłatne szczepienie obejmie dzieci urodzone po 31 grudnia…

Zobacz więcej

Szczepionka przeciw koronawirusowi

Oficjalna informacja producenta szczepionki mówi, że po rozcieńczeniu fiolka zawiera 5 dawek po 0,3 ml. Postępując zgodnie z instrukcją przygotowania…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
05 października 2021 lek. Patrycja Królikiewicz-Kurek
04 października 2021 lek. Rafał Suchodolski
27 września 2021 mgr Katarzyna Jaśkiewicz
27 września 2021 mgr farm. Marta Junowicz
24 września 2021 mgr farm. Marta Junowicz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)