122
09 lutego 2021

Jakie prawa przysługują kobietom w ciąży?

Ciąża jest czasem wyczekiwanym przez wiele kobiet. Warto wiedzieć, że ten okres, oprócz zmian fizjologicznych i emocjonalnych, charakteryzuje się specyficznymi prawami, z których może korzystać każda ciężarna. Dotyczą one zarówno zasad, które są związane ze stanowiskiem pracy ciężarnej, jak i systemem socjalnym i zdrowotnym. O czym powinna wiedzieć każda kobieta będąca w ciąży? Odpowiedzi znajdziesz poniżej.  

Ciąża a prawo pracy 

Polskie prawo pracy reguluje zasady, których powinni trzymać się pracodawcy w przypadku kobiet w ciąży. Mówią one m.in. o tym, jakie przywileje dotyczą kobiet w ciąży oraz komu i na jakich zasadach przyznawany jest urlop macierzyński. 

Więcej na ten temat urlopu macierzyńskiego przeczytasz tutaj: 
Urlop macierzyński – kiedy przysługuje i jak długo trwa? 

Kodeks pracy daje kobietom ciężarnym oraz matkom przebywającym na urlopie macierzyńskim liczne przywileje.

Zatrudnienie na podstawie umowy o pracę 

Do najważniejszych przywilejów należą: 

  • umowa o pracę podczas ciąży oraz urlopów (macierzyńskiego, rodzicielskiego oraz wychowawczego; wyjątek to umowy terminowe albo rozwiązanie umowy z winy pracownicy) nie może zostać rozwiązana
  • jeśli umowa zostanie nieprawidłowo wypowiedziana, kobiecie przysługuje większy zakres roszczeń odszkodowawczych; 
  • prawo zakazuje kobiecie ciężarnej pracy w wymiarze większym niż 8 godzin dziennie, w nocy oraz poza zakładem pracy; 
  • zakazane jest zatrudnianie kobiet ciężarnych do pracy w warunkach uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych (czyli takich, które związane są z nadmiernym wysiłkiem fizycznym, w zimnym, gorącym i zmiennym mikroklimacie, narażającym na drganie i hałas, pole elektromagnetyczne, promieniowanie jonizujące, przy niskim i wysokim ciśnieniu, ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi lub chemicznymi, a także przy pracach grożących ciężkimi urazami fizycznymi lub psychicznymi); 
  • pracodawca jest również zobowiązany na zwolnienie na badania lekarskie w trakcie pracy, jeśli są one związane z ciążą i nie mogą być wykonane poza czasem pracy (kobiecie przysługuje wynagrodzenie za ten czas w pełnej wysokości); 
  • kobiecie po urodzeniu i powrocie do pracy, która nadal karmi dziecko piersią, przysługuje przerwa na ten czas; 
  • pracodawca jest zobowiązany do utrzymania stanowiska pracy dla kobiety, która przebywa na urlopie związanym z rodzicielstwem; 
  • dodatkowo kobieta przebywająca na urlopie rodzicielskim lub wychowawczym może połączyć go z wykonywaniem pracy zawodowej. 

W przypadku umowy zwartej na czas określony lub okres próbny (który przekracza jeden miesiąc) automatycznie jest ona przedłużona do dnia porodu, jeśli ulegałaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży. Jednocześnie po urodzeniu dziecka kobieta nabywa te same prawa do urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. 

Zatrudnienie tymczasowe 

Od 1 czerwca 2017 roku zmieniły się zasady dla kobiet w ciąży w przypadku zatrudnienia tymczasowego. Gdy po minimum dwumiesięcznym zatrudnieniu tymczasowym umowa na czas określony zostałaby rozwiązana i jednocześnie upłynie trzeci miesiąc ciąży, to automatycznie jest ona przedłużona do czasu porodu. Natomiast w dniu porodu kobieta nabywa prawo do płatnego urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Jednocześnie ciężarna ma prawo odmówić wykonywania zajęć innych niż te określone przy zatrudnieniu oraz jeśli zostanie skierowania do pracy w innej firmie, przy jednoczesnym zachowaniu wynagrodzenia. 

Zatrudnienie na podstawie umowy- zlecenia 

Umowa-zlecenie nie daje ochrony przed zwolnieniem, ponieważ kobieta pracująca na jej podstawie podlega kodeksowi cywilnemu, a nie kodeksowi pracy. Zasiłek chorobowy oraz macierzyński uzależnione są od tego, czy kobieta ma opłaconą składkę chorobową w dniu porodu. Aby ubiegać się o zasiłek chorobowy w trakcie ciąży, trzeba opłacać składkę chorobową przez minimum 90 dni. Zasiłek macierzyński uzyskuje się od pierwszego dnia ubezpieczenia. 

Zatrudnienie na podstawie umowy o dzieło 

Kobietom zatrudnionym na podstawie umowy o dzieło (nieopłacającym składki chorobowej) przysługuje odpowiednik urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego –świadczenie rodzicielskie wypłacane przez 12 miesięcy od dnia urodzenia dziecka. Wynosi ono 1000 zł miesięcznie. Aby je otrzymać, nie trzeba spełniać kryteriów dochodowych. 

Prowadzenie działalności gospodarczej 

W przypadku matek prowadzących działalność gospodarczą, opłacanie składki chorobowej daje te same prawa, co zatrudnionym na etacie. Nabywają one prawo do urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego w dniu porodu, a zasiłek macierzyński wyliczany jest jako średnia składek z ostatnich 12 miesięcy.  

Dodatkowo na okres urlopu macierzyńskiego można zawiesić działalność gospodarczą (uzależnione jest to od długości prowadzenia działalności – minimum sześć miesięcy) na okres do trzech lat, aby sprawować opiekę nad dzieckiem (jednak nie dłużej niż do ukończenia 5. roku życia) lub w przypadku dzieci niepełnosprawnych na okres sześciu lat (nie dłużej niż do 18. roku życia). Ubezpieczenie społeczne w tym okresie jest finansowane z budżetu państwa. 

Ciąża a praca przed komputerem 

Praca przed komputerem jest współcześnie bardzo powszechna. Ten rodzaj pracy został uregulowany w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 maja 2017 roku, w którym zawarto wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i karmiących piersią. Dokument ten zawiera zapisy dotyczące sposobu wykonywania pracy przez kobiety w ciąży przed ekranem komputera.  

Określony został maksymalny czas pracy w pozycji siedzącej przy obsłudze monitorów, który wynosi 50 minut w ciągu każdej godziny pracy, po której powinna mieć miejsce 10-minutowa przerwa, wliczona do czasu pracy.  

Dodatkowo czas pracy przed monitorem nie powinien przekroczyć 8 godzin na dobę

Ciąża a korzystanie z opieki zdrowotnej 

Kobiety będące w ciąży, w trakcie porodu lub połogu (czyli do 6 tygodni po porodzie), które mają obywatelstwo polskie oraz mieszkają w kraju, mają prawo do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych. Ten przywilej nie jest uzależniony od tego, czy posiadają ubezpieczenie zdrowotne (obowiązkowe lub dobrowolne).  

Prawo to pozwala na korzystanie ze świadczeń we wszystkich placówkach opieki zdrowotnej, które są finansowane ze środków publicznych (czyli takich, które posiadają kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia). 

Dodatkowo kobieta w tym okresie (ciąża, poród i połóg) może korzystać z opieki medycznej bez kolejki, a więc niezależnie od listy oczekujących. Warunkiem jest okazanie karty ciąży lub zaświadczenia o ciąży (potwierdzone dokumentem tożsamości) oraz ewentualnie skierowania. 

Od 1 stycznia 2017 roku dodatkowo obowiązuje ustawa o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Jeden z zapisów reguluje status kobiet ciężarnych, włączając je do grupy osób uprzywilejowanych. Co to oznacza w praktyce?  

Jeśli ciężarna posiada skierowanie do specjalisty (np. kardiologa, diabetologa, endokrynologa czy stomatologa), powinna być przyjęta tego samego dnia lub najpóźniej w ciągu 7 dni roboczych.  

Aby skorzystać z tego uprawnienia, musi okazać zaświadczenie o ciąży wystawione przez ginekologa lub skierowanie z informacją, który to tydzień ciąży. 

Nieprzestrzeganie powyższego przepisu daje możliwość złożenia skargi zarówno do kierownictwa placówki, jak i oddziału NFZ.  

Składając taki dokument, warto umieścić zapis dotyczący wyznaczenia wizyty do lekarza określonej specjalności w ustawowym terminie 7 dni roboczych. 

Bezpłatne leki dla kobiet w ciąży 

W 2020 roku weszła w życie nowelizacja Ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z 2004 roku. Wprowadzone zostało nowe uprawnienie, na podstawie którego kobietom w ciąży przysługują bezpłatne leki znajdujące się w wykazie leków dla kobiet w okresie ciąży. 

W ustawie tej określone zostało, że ciąża może być stwierdzona tylko przez:  

  • lekarza – specjalistę w dziedzinie położnictwa i ginekologii,  
  • lekarza odbywającego specjalizację w tej dziedzinie, 
  • położną POZ bądź położną, która wykonuje świadczenia z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w poradni położniczo-ginekologicznej. 

Określone zostały również osoby, które mogą wystawić recepty, na podstawie których ciężarna może bezpłatnie otrzymać wybrane leki (określone w wykazie). Oprócz wyżej wymienionych dodatkowo recepty mogą być wystawione przez pozostałych lekarzy posiadających kontrakt z NFZ, ale tylko na podstawie przedłożonego zaświadczenia o ciąży. 

Zaświadczenie o ciąży jest ważne przez cały okres ciąży, ale maksymalnie do 15 dni po planowanej dacie porodu (która powinna być wskazana w tym zaświadczeniu). 

Od września 2020 roku obowiązuje pierwsza lista leków bezpłatnych dla kobiet w ciąży (która w listopadzie 2020 roku została poszerzona o nowe leki.). Znajdują się na niej m.in.:  

  • insuliny (stosowane w leczeniu cukrzycy ciążowej),  
  • luteina (stosowana na podtrzymanie ciąży),  
  • lewotyroksyna (stosowana w chorobach tarczycy),  
  • preparaty zawierające heparyny (o działaniu przeciwzakrzepowym),  
  • leki stosowane w chorobach obturacyjnych dróg oddechowych,  
  • metoprolol (lek stosowany w nadciśnieniu),  
  • leki o działaniu przeciwdrgawkowym,  
  • kortykosteroidy (leki hormonalne do stosowania wewnętrznego; bez hormonów płciowych),  
  • kwas ursodeoksycholowy (lek stosowany w cholestazie ciężarnych).  

Cała lista obejmuje w tej chwili 397 pozycji i ma być systematycznie uzupełniana. 

Prawo do nieodpłatnej pomocy prawnej 

Wspomniana „Ustawa za życiem” reguluje kwestię pomocy prawnej dla kobiet ciężarnych, która dotyczy praw rodzicielskich i pracowniczych. Jest ona darmowa, finansowana z budżetu państwa.   

Na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości można znaleźć adresy ośrodków, w których jest udzielana darmowa pomoc prawna. 

Prawo do wsparcia psychologicznego dla kobiet w ciąży 

Ciąża to z wielu powodów trudny czas dla kobiety. W większości przypadków kobieta odczuwa ogromną radość z pojawienia się dziecka, ale mogą pojawić się też negatywne emocje związane m.in.:  

  • ze zmianami hormonalnymi,  
  • z obawami dotyczącymi porodu i zdrowia dziecka,  
  • z niepokojem związanym z prawidłowym przebiegiem ciąży i tym, jak kobieta poradzi sobie z dzieckiem oraz wieloma innymi sytuacjami życiowymi. 

Bardzo często potrzebuje ona w tym okresie dodatkowego wsparcia psychologicznego.  

Kobieta może borykać się z:  

  • obniżonym samopoczuciem,  
  • odczuwaniem skrajnych emocji (w tym smutku i lęku),  
  • zmęczeniem, 
  • zniechęceniem do aktywności – może mieć tzw. objawy depresyjne. 

W „Ustawie za życiem” istnieje zapis dotyczący dodatkowego wsparcia psychologicznego dla kobiet w ciąży, które jest bezpłatne i udzielane bez skierowania w poradniach zdrowia psychicznego (w ramach NFZ) maksymalnie do 7 dni roboczych. 

Jeśli poród zakończył się śmiercią dziecka lub noworodek waży poniżej 1500 gramów, jest skrajnie niedojrzały lub z wadą, szpital ma obowiązek zapewnić kobiecie opiekę psychologa. 

Prawo do poradnictwa laktacyjnego 

Kobieta po urodzeniu dziecka, będąc jeszcze w szpitalu, ma prawo do przeszkolenia z zakresu karmienia piersią – zagadnienia obejmujące prawidłowy sposób przystawienia noworodka do piersi oraz zasady dotyczące prawidłowej laktacji. Instruktaż jest prowadzony przez osobę, która sprawuje opiekę nad ciężarną (zazwyczaj jest to położna). Taka pomoc w szpitalu jest bezpłatna i warto z niej korzystać. 

Po wyjściu ze szpitala, jeśli pojawią się problemy z karmieniem, można skorzystać z płatnych poradni laktacyjnych. 

Warto również korzystać z rad i doświadczenia położnych środowiskowych, które sprawują opiekę nad kobietą w połogu i noworodkiem po wyjściu ze szpitala. Położona na pewno chętnie pomoże kobiecie nie tylko w kwestii pielęgnacji noworodka, ale również w innych problemach związanych z połogiem. 

Prawo do zaplanowania porodu 

Przed porodem warto (i ciężarna ma do tego prawo) przygotować tzw. plan porodu. Jest to dokument, który zawiera oczekiwania kobiety w trakcie porodu, czyli to, na co się zgadza lub nie oraz jak wyobraża sobie poród. Najlepiej opracować go z osobą prowadzącą ciążę – ginekologiem lub położną, ale może być również przygotowany przez samą ciężarną. Taki dokument zostaje włączony na jej wniosek do dokumentacji medycznej. Oczywiście stanowi on pewną podstawę, która może zostać zmodyfikowana w trakcie porodu, gdy zajdzie taka potrzeba. 

Wiele szpitali ma własne wzory planu, które są najczęściej udostępniane na stronie internetowej danej placówki. Plan porodu może zawierać: 

  • prośbę o udzielenie pełnej, jasnej i zrozumiałej informacji dotyczącej każdego planowanego zabiegu przed wyrażeniem zgody; 
  • prośbę o poinformowaniu o zmianie osoby, która opiekuje się kobietą w trakcie porodu; 
  • prośbę o omówienie metod uśmierzania bólu porodowego, które są dostępne w danym szpitalu; 
  • prośbę o założenie wenflonu tylko w sytuacjach tego wymagających; 
  • prośbę o pomoc w znalezieniu najlepszej pozycji podczas porodu itp. 

Prawo do porodu w godnych warunkach i zapewnienie intymności 

Kobieta ma prawo do rodzenia w godnych warunkach oraz do intymności w trakcie porodu, podczas którego może być obecny tylko niezbędny personel. Na dodatkowe osoby, w tym obecność studentów, ciężarna musi wyrazić zgodę (zgodnie z Ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). 

Przepis ten nie obowiązuje w momencie, gdy kobieta decyduje się na poród w szpitalu klinicznym (stanowiącym bazę naukowo-dydaktyczną dla uczelni medycznej), ponieważ w tego typu placówkach nie obowiązują zapisy z ustawy o prawach pacjenta. W związku z tym kobieta nie może zabronić obecności studentów na sali porodowej. 

Prawo do obecności bliskiej osoby podczas porodu 

Kobiecie w ciąży może towarzyszyć bliska osoba – zarówno podczas porodu, jak i w gabinecie lekarskim przy przyjęciu do szpitala. Pod pojęciem „bliska osoba” kryje się nie tylko małżonek. Może nim być: 

  • krewny lub powinowaty,  
  • przedstawiciel ustawowy,  
  • osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, 
  • inna osoba, która zostanie wskazana przez ciężarną. 

Są dwa wyjątki od tego prawa. Lekarz lub inny personel fachowy mogą nie zgodzić się na obecność osoby bliskiej ze względu na:  

  1. zagrożenie epidemiczne, 
  2. bezpieczeństwo zdrowotne pacjentki.  

W przypadku odmowy obecności osoby bliskiej ten fakt powinien zostać zapisany w dokumentacji medycznej. 

Należy pamiętać, że wszelkie wizyty bliskich osób w szpitalu, niezależnie od oddziału, na którym przebywa ciężarna, powinny odbywać się w wyznaczonych godzinach. 

Prowadzenie ciąży przez położną 

Istnieje przepis (zawarty w „Ustawie za życiem”), na którego podstawie przy prawidłowo przebiegającej ciąży osobą prowadzącą ciążę może być nie tylko lekarz-ginekolog, ale także położna od odpowiednich kwalifikacjach. 

Zakres działań położnej obejmuje: 

  • konsultacje w kwestiach związanych z rozwojem dziecka; 
  • porady dotyczące dolegliwości ciążowych oraz naturalnych sposobów na ich łagodzenie; 
  • konsultacje i pomoc przy przygotowaniu planu porodu; 
  • analizę wyników badań laboratoryjnych. 

Ciężarnej prowadzonej przez położną przysługuje taka sama ilość wizyt i te same badania, jak w przypadku prowadzenia ciąży przez ginekologa. 

Jeśli w trakcie ciąży pojawią się problemy, kobieta zostanie skierowana do lekarza ginekologa lub lekarza innej specjalności. 

Społeczne przywileje kobiet w ciąży 

Istnieje też kilka przywilejów, które nie są usankcjonowane prawnie, a wynikają raczej z przyjętych norm społecznych. Są to m.in.  

  • ustępowanie miejsca w środkach komunikacji publicznej,  
  • przepuszczanie w kolejce w sklepie (lub specjalne „kasy pierwszeństwa), banku czy innych miejscach,  
  • specjalnie wyznaczone miejsca do parkowania dla kobiet ciężarnych. 

Wiele osób uważa, że kobiety w ciąży są zbyt uprzywilejowane, bo przecież „ciąża to nie choroba”. Mając jednak na uwadze fakt, jak wyjątkowy to czas w życiu kobiety, jak bardzo zmienia się funkcjonowanie jej organizmu (zmiana pracy wszystkich układów i narządów, szybsze zmęczenie, spadek odporności, zaburzona równowaga) oraz po prostu – kobieta nosi w sobie nowe, kruche życie, warto korzystać nie tylko z przywilejów ustanowionych przez prawo, które wymagają ich przestrzegania, ale i tych wynikających z norm społecznych. 

Źródła: 

  • Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 czerwca 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy- Kodeks pracy. 
  • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią. 
  • Ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych. 
  • Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. 
  • Ustawa z dnia 16 kwietnia 2020 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw. 
  • Obwieszczenie Ministra Zdrowia z 21 października 2020 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia oraz wyrobów medycznych. 
  • Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. 
  • Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
  • Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Czy szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe?

Od 2021 roku szczepionka przeciwko rotawirusom została wprowadzona do Programu Szczepień Ochronnych jako pozycja obowiązkowa. Bezpłatne szczepienie obejmie dzieci urodzone po 31 grudnia…

Zobacz więcej

Ujemne Rh u kobiety w ciąży

Ujemny czynnik Rh u matki powoduje, że jej organizm uznaje taki czynnik jako obcy, a jej układ odpornościowy będzie atakował…

Zobacz więcej

Ciąża a grupa krwi

Różne grupy krwi rodziców dziecka mogą skutkować konfliktem serologicznym między matką a płodem. W celu zapobiegnięcia takiej sytuacji sprawdza się…

Zobacz więcej

Suplementacja witaminy D w ciąży

Jak najbardziej, suplementacja witaminą D u kobiet w ciąży, jak i matek karmiących piersią jest bardzo ważna. Ilość witaminy D…

Zobacz więcej

Czy w ciąży można wykonać rezonans magnetyczny (MRI)?

Można. Badanie z użyciem rezonansu magnetycznego jest uznawane za nieszkodliwe zarówno dla płodu, jak i pacjentki w ciąży. Przeczytaj również:Czy…

Zobacz więcej

Czy w ciąży można wykonywać RTG?

Należy unikać wykonywania zdjęć RTG pacjentkom w ciąży. Nie zawsze jest to możliwe, dlatego decyzja o wykonaniu bądź rezygnacji ze…

Zobacz więcej

Jakie witaminy powinna brać przyszła mama?

W trakcie planowania ciąży i na samym jej początku najważniejsza jest suplementacja kwasu foliowego. Ponadto istotna jest odpowiednia podaż witaminy…

Zobacz więcej

Szczepienie na grypę w ciąży

Kobiety w ciąży stanowią grupę wysokiego ryzyka jeśli chodzi o powikłania grypy, a ryzyko to narasta w kolejnych trymestrach. Opisywano…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)