5
28 października 2020

Czy zakażenia paciorkowcami są groźne dla człowieka?

Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowiec ropny, to bakteria wywołująca głównie anginę, zapalenie gardła oraz groźne zakażenia inwazyjne. Najważniejszym lekiem stosowanym podczas infekcji jest penicylina, na którą paciorkowce nadal wykazują pełną wrażliwość. Mimo łatwego dostępu do skutecznych antybiotyków każdego roku na świecie odnotowywanych jest nawet pół miliona przypadków śmierci będących skutkiem zakażenia tymi patogenami.   

Co to jest paciorkowiec? 

Streptococcus pyogenes (tzw. paciorkowce ropne) to Gram-dodatnie bakterie+ należące do beta-hemolizujących paciorkowców grupy A. Zalicza się je do tlenowców, których optimum temperaturowe wynosi około 37°C. W ujęciu morfologicznym są ziarniakami pozbawionymi rzęsek, a ich jedynym gospodarzem jest człowiek.  

Paciorkowce ropne nie wytwarzają przetrwalników i są wrażliwe na zmiany pH i działanie środków odkażających, co jest szczególnie istotne w aspekcie skuteczności dezynfekcji

Warto wspomnieć, że w opracowaniach naukowych i fachowej literaturze paciorkowce ropne opisywane są skrótem GAS, pochodzącym od angielskiej nazwy „group A Streptococcus”, która oznacza paciorkowce grupy A.  

Paciorkowce należące do innych grup obejmują odrębne gatunki bakterii, np. przedstawicielem paciorkowców grupy B (GBS) jest Streptococcus agalactiae, który kolonizuje układ rozrodczy kobiety i może przyczynić się do przedwczesnego porodu oraz groźnych infekcji u matki i dziecka.

W jaki sposób można zakazić się paciorkowcami? 

Streptococcus pyogenes kolonizuje skórę i górne drogi oddechowe człowieka, ale możliwe jest też bytowanie w pochwie i okolicach odbytu. 

Główne drogi zakażenia paciorkowcem obejmują: 

  • drogę kropelkową, 
  • bezpośredni kontakt z wydzielinami z nosa i gardła osoby chorej, 
  • kontakt z zakażonymi ranami pacjentów, 
  • możliwe są zakażenia szpitalne. 

Paciorkowce – grupy ryzyka 

Paciorkowiec u dzieci 

W grupie ryzyka znajdują się przede wszystkim dzieci do 1. roku życia, które nie mają jeszcze ukształtowanego układu immunologicznego. Według szacunkowych danych ponad 20% populacji dzieci może być nosicielami tego patogennego mikroorganizmu, podczas gdy w grupie osób dorosłych poziom ten wynosi zaledwie 5%.  

Do grupy ryzyka należą także: 

  • osoby po 60. roku życia,  
  • osoby z chorobami przewlekłymi, 
  • osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, 
  • pacjenci onkologiczni, 
  • osoby przyjmujące kortykosteroidy oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). 

Zakażenie paciorkowcami – co należy wiedzieć? 

Możliwe jest występowanie zakażeń sporadycznych, zakażeń szpitalnych oraz ognisk epidemicznych. Większość zachorowań odnotowywanych jest między grudniem a kwietniem, choć infekcje wywołane przez paciorkowce mogą zdarzać się przez cały rok.  

Okres wylęgania choroby jest zróżnicowany: w zakażeniach skórnych wynosi on około 5-7 dni, natomiast w przypadku zapalenia gardła i migdałków proces ten jest dwukrotnie krótszy (2-3 dni).  

Pamiętajmy, że od momentu rozpoczęcia antybiotykoterapii chory może zarażać jeszcze do 24 godzin. 

Zakażenie paciorkowcem – objawy 

Do objawów zakażenia paciorkowcami należą między innymi: 

  • ból brzucha, 
  • wymioty i nudności, 
  • wysoka gorączka,  
  • silny ból i obrzęk gardła, 
  • trudności z połykaniem, 
  • nalot i wybroczyny na podniebieniu i migdałach, 
  • powiększone węzły chłonne podżuchwowe i szyjne przednie. 

W przypadku choroby inwazyjnej (np. wstrząs toksyczny) mogą pojawić się także: 

  • spadek ciśnienia tętniczego, 
  • nieprawidłowa czynność nerek i wątroby,  
  • zaburzenie homeostazy organizmu, 
  • ostra niewydolność oddechowa, 
  • rumień,  
  • martwica tkanek miękkich i/lub mięśni. 

Jakie są skutki zakażenia paciorkowcami ropnymi? 

Zakażenie wywołane przez Streptococcus pyogenes może mieć charakter łagodny, obejmujący: 

  • zapalenie gardła, 
  • zapalenie zatok, 
  • zapalenie migdałków podniebiennych (angina paciorkowcowa), 
  • powierzchniowe zapalenie skóry (liszajec). 

Niestety źle rozpoznana lub nieprawidłowo leczona infekcja może skutkować poważnymi następstwami. Zaliczane są do nich między innymi: 

  • ropień okołomigdałkowy, 
  • zapalenie tkanek okołomigdałkowych,  
  • ropne zapalenie wyrostka sutkowatego, 
  • zapalenie węzłów chłonnych,  
  • zapalenie ucha środkowego,  
  • bakteriemia (bakteryjne zakażenie krwi),  
  • zapalenie płuc, 
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, 
  • ropień mózgu, 
  • róża (łac. erysipelas), 
  • popaciorkowcowe zapalenie serca, 
  • nasilenie zaburzeń neurologicznych (np. zaostrzenie zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych) 
  • posocznica,  
  • paciorkowcowy zespół wstrząsu toksycznego (STSS, ang. streptococcal toxic shock syndrome), 
  • martwicze zapalenie powięzi (NF, ang. necrotizing fasciitis), 
  • gorączka połogowa (zakażenie połogowe). 

Zaniedbana infekcja skórna wywołana przez Streptococcus pyogenes może skutkować rozwojem  ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek, które ma podłoże autoimmunologiczne. Z kolei nieleczona angina i zapalenie gardła mogą przyczynić się do wystąpienia gorączki reumatycznej, która objawia się głównie zapaleniem serca, co w efekcie może prowadzić do nabytych wad w obrębie tego narządu. Gorączka reumatyczna jest szczególnie niebezpieczna w krajach ubogich, takich jak Indie czy Sudan, w których wiele schorzeń ze strony układu sercowo-naczyniowego jest efektem źle leczonej infekcji wywołanej przez paciorkowce ropne.  

Pamiętajmy, że choć większość infekcji ma charakter łagodny, to nieleczone ciężkie postaci zakażenia paciorkowcami niosą ryzyko śmierci, które szacowane jest na poziomie 20% w przypadku martwiczego zapalenia powięzi (NF) aż do 60-80%, jeśli pacjent choruje na paciorkowcowy zespół wstrząsu toksycznego (STSS).

Zakażenie u kobiet ciężarnych

Bakterie Streptococcus pyogenes mogą być odpowiedzialne za występowanie zakażeń połogowych (gorączka połogowa), które obejmują infekcję w obrębie ran poporodowych lub związane są z przedostaniem się patogenów do krwiobiegu kobiety znajdującej się w okresie połogu. Z kolei u noworodka paciorkowiec ropny może być czynnikiem powodującym zakażenie kikuta pępowiny.   

Diagnostyka zakażenia Streptococcus pyogenes 

Rozpoznanie zakażenia odbywa się najczęściej na podstawie objawów i wywiadu przeprowadzonego z pacjentem. Możliwe jest też wykonanie: 

  • wymazu i hodowli bakterii na pożywkach typu agar z krwią, 
  • badań serologicznych, 
  • testów genetycznych (np. PCR).  

Zakażenia paciorkowcem – leczenie 

Infekcje wywołane przez paciorkowce muszą być leczone odpowiednimi antybiotykami, do których zaliczamy: 

  • penicylinę,  
  • makrolidy (klarytromycyna, azytromycyna, erytromycyna),  
  • antybiotyki beta-laktamowe (cefadroksyl, cefaleksyna), 
  • klindamycynę.  

Przed rozpoczęciem leczenia zalecane jest wykonanie antybiogramu, czyli testu umożliwiającego ocenę wrażliwości danego mikroorganizmu na antybiotyki. 

Warto podkreślić, że szersze analizy laboratoryjne wykonywane są w placówkach monitorujących występowanie poszczególnych szczepów i sprawujących kontrolę epidemiologiczną. Stosowane techniki obejmują między innymi: sekwencjonowanie, molekularną metodę typowania białka M (tzw. typowanie emm), metody serologiczne, elektroforezę w zmiennym polu elektrycznym (PFGE, ang. pulsed-field gel electrophoresis) oraz techniki genetyczne.  

Czy paciorkowiec ropny wykazuje oporność na antybiotyki? 

Udowodniono, że Streptococcus pyogenes wykazuje pełną wrażliwość na penicylinę, dlatego jest to lek pierwszego rzutu. Jeśli pacjent ma zdiagnozowaną alergię na penicylinę, konieczne staje się podanie alternatywnego leku, np. antybiotyków makrolidowych. Należy jednak pamiętać, że coraz częściej opisywana jest oporność szczepów paciorkowca ropnego na antybiotyki inne niż penicylina (np. na makrolidy), co stanowi istotny problem w leczeniu zakażeń wywołanych przez ten gatunek bakterii. 

Jak często występują infekcje wywołane przez paciorkowce ropne? 

W skali globalnej każdego roku diagnozowanych jest ponad 600 milionów infekcji gardła oraz ponad 100 milionów zakażeń skórnych wywołanych przez Streptococcus pyogenes

Od 2009 roku w Polsce istnieje nakaz rejestru zakażeń wywołanych przez Streptococcus pyogenes. Zgłoszenia są wysyłane do Wojewódzkich Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych oraz do Zakładu Epidemiologii Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny (NIZP-PZH). Ponadto za monitorowanie infekcji wywołanych przez paciorkowce ropne odpowiedzialne są ośrodki, takie jak: 

  • KOROUN (Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki. Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego), 
  • KORLD (Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów). 

W 2019 roku, według dostępnego raportu opublikowanego przez NIZP-PZH i Główny Inspektorat Sanitarny (GIS), choroby wywołane przez Streptococcus pyogenes w Polsce dotyczyły ogółem 6491 pacjentów, z czego aż 2403 wymagało hospitalizacji (37% wszystkich zachorowań).  

Szczegółowe dane przedstawiają się następująco (dane z 2019 roku): 

  • na różę zachorowało 6163 osób, z których 2077 leczonych było w warunkach szpitalnych, 
  • zespół wstrząsu toksycznego odnotowano u 21 osób i wszyscy pacjenci objęci byli bezwzględną hospitalizacją,  
  • u 2 kobiet zdiagnozowano gorączkę połogową, którą leczono w warunkach szpitalnych, 
  • inne choroby powodowane przez paciorkowca ropnego odnotowano u 309 pacjentów, wśród których aż 307 osób musiało być poddanych hospitalizacji (99,4%).  

Aktualnie, od 1 stycznia do 15 października 2020 roku, zgłoszono już 2 692 przypadki inwazyjnej infekcji spowodowanej przez Streptococcus pyogenes, z czego 97% obejmuje zachorowanie na różę (2 620 pacjentów). 

Czy są dostępne szczepionki przeciwko Streptococcus pyogenes?  

Na rynku polskim dostępne są nieswoiste szczepionki zawierające lizat zabitych bakterii, które najczęściej wywołują zakażenia dróg oddechowych. W leku znajdziemy gatunki, takie jak Streptococcus pyogenes, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis czy Escherichia coli.   

Rolą opisywanych preparatów jest indukowanie produkcji przeciwciał i wzmocnienie ogólnej odporności organizmu. Szczepionki, które możemy kupić tylko na receptę, dostępne są w postaci: 

  • kropli do nosa, 
  • tabletek podjęzykowych, 
  • kapsułek, 
  • zawiesiny, 
  • proszku do przygotowania zawiesiny doustnej. 

Wskazaniem do podania szczepionki jest przede wszystkim leczenie nawracających i przewlekłych chorób górnych dróg oddechowych, takich jak zapalenie zatok czy zapalenie ucha środkowego. Szczepionki nieswoiste produkowane są jako preparaty przeznaczone do stosowania u osób dorosłych, jak i u dzieci powyżej 6. miesiąca życia.  

Dbanie o odpowiednią odporność organizmu, unikanie dużych skupisk ludzi oraz przestrzeganie zasad higieny to najważniejsze aspekty profilaktyki zakażeń Streptococcus pyogenes. Niestety w ciągu ostatnich dziesięcioleci obserwowany jest wzrost inwazyjnych infekcji wywołanych przez ten gatunek bakterii, co sprawia, że wciąż wymagane są coraz szersze badania w zakresie epidemiologii, diagnostyki laboratoryjnej oraz biologii paciorkowców. 

Źródła: 

  • Dziekiewicz, M., & Radzikowski, A. (2016). Angina paciorkowcowa–zasady diagnostyki i leczenia. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 12(2). 
  • Szczypa, K. (2014). Diagnostyka inwazyjnych zakażeń Streptococcus pyogenes. Laboratorium-Przegląd Ogólnopolski
  • Szczypa, K., Wilemska, J., Hryniewicz, W., & Sitkiewicz, I. (2013). Epidemiologia zakażeń Streptococcus pyogenes, struktura klonalna populacji, antybiotykooporność. Postępy Mikrobiologii, 52(3), 223-232. 
  • https://www.mp.pl/pacjent/leki/subst.html?id=748 (data dostępu 23.10.2020). 
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2019/Ch_2019_Wstepne_dane.pdf (data dostępu 23.10.2020). 
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2020/INF_20_10A.pdf (data dostępu 25.10.2020).

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Igły do penów z insuliną dla diabetyków

Liczbę bezpłatnych igieł wydawanych do danego rodzaju insuliny określa producent. Ilość ta nigdy nie przekracza 1 igły na 1 pen…

Zobacz więcej

Gojenie ran a cukrzyca

Wszystko zależy od rodzaju, umiejscowienia i stanu zranienia. U diabetyków bardzo istotna jest profilaktyka, ponieważ gojenie ran jest utrudnione. Ranę…

Zobacz więcej

Jak poprawić apetyt u seniora?

Brak apetytu u osób starszych najczęściej wiąże się z różnymi chorobami, od problemów z przewodem pokarmowym, neurologicznych, sercowo-naczyniowych, cukrzycą, przebytymi…

Zobacz więcej

Cukrzyca i ostre zapalenie trzustki a suplementy diety

W przypadku ostrego zapalenia trzustki niepotrzebna jest dodatkowa suplementacja. Należy przede wszystkim trzymać się bezwzględnie zaleceń lekarskich dotyczących diety. Po…

Zobacz więcej

Czy można łączyć baklofen z ibuprofenem?

Ibuprofenu nie można łączyć z baklofenem, leki te wchodzą w interakcję ze sobą. Ibuprofen może opóźnić wydalanie baklofenu (szczególnie u…

Zobacz więcej

Czy chorując na cukrzycę można stosować skarpetki złuszczające?

U osób chorujących na cukrzycę bardzo często dochodzi do zaburzeń czucia w stopach na skutek licznych uszkodzeń nerwów i problemów…

Zobacz więcej

Czy dziecko chore na astmę może przyjmować aspirynę?

Aspiryna (kwas acetylosalicylowy) jest najstarszym, stosowanym po dzień dzisiejszy środkiem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Aspiryna nie powinna być jednak w…

Zobacz więcej

Czy można łączyć paracetamol z ibuprofenem?

Ibuprofen oraz paracetamol mogą być stosowane razem, również w przeziębieniu. Należy jednak pamiętać,  żeby nie przekraczać maksymalnych dawek dobowych tj. 4…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Czytaj także
26 lipca 2021 mgr Natalia Adamczuk
21 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
21 lipca 2021 mgr farm. Magdalena Fuszara
08 lipca 2021 mgr farm. Katarzyna Szkaradek
07 lipca 2021 Poradnik Gemini
29 czerwca 2021 mgr farm. Dawid Wardecki
22 czerwca 2021 mgr Ewa Cieślik
09 czerwca 2021 mgr Ewelina Zawada
07 czerwca 2021 mgr farm. Dawid Wardecki
Zobacz więcej
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)