196
10 grudnia 2020

Katar u dziecka – jak sobie z nim radzić?

Katar, czyli nieżyt nosa, to jedna z najczęściej występujących chorób u dzieci, ze szczególnym nasileniem w okresie jesienno-zimowym oraz wczesnowiosennym. Ta dolegliwość u dzieci występuje dużo częściej niż u dorosłych i związana jest najczęściej z niedojrzałością układu immunologicznego, dlatego im młodsze dziecko, tym częstsze występowanie kataru. 

Katar najczęściej jest niegroźny, jednak bardzo dokuczliwy – utrudnia jedzenie, oddychanie i zakłóca sen. Dzieci do 1. roku życia oddychają wyłącznie przez nos, a kanały nosowe są bardzo wąskie, dlatego taki nieżyt nosa u tych „najmłodszych” urasta do rangi problemu, a jednocześnie może być przyczyną groźnych powikłań takich jak: zapalenie zatok, ucha środkowego, spojówek, gardła, krtani, oskrzeli, a nawet zapalenie płuc. 

Czym jest katar? 

Nieżyt nosa, nazywany potocznie katarem, to zapalenie błony śluzowej nosa. Objawia się on najczęściej: 

  • obrzękiem i przekrwieniem błon śluzowych nosa,  
  • wyciekiem wydzieliny z nosa,  
  • kichaniem, 
  • świądem. 

Często prowadzi także do utraty lub osłabienia węchu i smaku.  

U dzieci poniżej 6 roku życia katar może występować średnio od 6 do 8 razy w ciągu roku. Jest to w dużej mierze związane z niedojrzałością układu odpornościowego u małych dzieci oraz inną budową układu oddechowego (wąskie, krótkie drogi oddechowe z łatwo przepuszczalną błoną śluzową). 

Jakie są przyczyny kataru? 

Najczęstszą przyczyną kataru u dzieci są wirusy (rhino- i adenowirusy), które rozprzestrzeniają się drogą powietrzno-kropelkową, stąd tak łatwo jest „złapać” katar. Taka infekcja trwa zazwyczaj krótko (im młodsze dziecko, tym dłużej – od 7 do nawet 21 dni), a u dzieci w wieku żłobkowo-przedszkolnym może występować czasami nawet 2 razy w miesiącu. 

Katar w początkowej fazie ma postać wodnistej wydzieliny i często połączony jest z suchym kaszlem. Po ok. 3-5 dniach wydzielina staje się bardziej gęsta, przybiera postać wodnisto-śluzową, a kaszel staje się mokry. Tego typu infekcja ustępuje po 5-7 dniach u dzieci starszych oraz po 10-14 dniach u niemowląt i dzieci młodszych. Czasami z takiego kataru o podłożu wirusowym, może rozwinąć się katar bakteryjny. Zalegająca wydzielina w drogach oddechowych stanowi dogodne warunki do rozwoju bakterii. Wtedy wydzielina staje się bardziej gęsta i przybiera żółtą lub żółto-zieloną barwę, jest trudniejsza do usunięcia i o tyle niebezpieczna, że może prowadzić do rozwinięcia powikłań. Często występuje gorączka. Tego typu katar wymaga konsultacji z lekarzem, jednak nie zawsze istnieje konieczność stosowania antybiotyków. 

Jeśli katarowi towarzyszy gorączka, a dziecko ma mniej niż 3 miesiące, obowiązkowa jest konsultacja z lekarzem. 

Warto również zwrócić uwagę na to: 

  • Jak często pojawiają się powikłania po katarze?  
  • Czy często ma on ciężki przebieg? 
  • Czy kończy się zapaleniem uszu? 
  • Czy pojawia się w określonych porach roku?  
  • Czy dziecko chrapie, chrząka, ma problemy z oddychaniem w nocy? 

W przypadku pozytywnych odpowiedzi na powyższe pytania warto skonsultować się z lekarzem, a przyczyn można szukać w problemach laryngologicznych (np. przerost lub zwłóknienie trzeciego migdała, krzywa przegroda nosowa), alergiach, polekowych nieżytach nosa, urazach, zaburzeniach odporności, zmianach hormonalnych czy wadach wrodzonych

Katar alergiczny u dzieci 

Katar przewlekły, któremu często towarzyszą zaczerwienienie oczu, napadowe kichanie, świąd i suchy kaszel, może mieć podłoże alergiczne. Występuje on sezonowo (alergia na drzewa, trawy, chwasty) lub całorocznie (roztocza, zwierzęta domowe). Alergiczny nieżyt nosa występuje u ok. 20% dzieci w Polsce. Leczony jest farmakologicznie i należy konsultować go z lekarzem. 

Domowe sposoby na katar u dzieci

Istnieje wiele domowych sposobów na katar u dzieci, które łagodzą przebieg infekcji i często zapobiegają powikłaniom bakteryjnym. 

Toaleta nosa 

Higiena nosa ma istotne znaczenie w pozbywaniu się zalegającej wydzieliny i udrożnieniu dróg oddechowych, co ułatwia oddychanie. W tym celu można zastosować różnego typu roztwory (izotoniczne i hipertoniczne) w postaci sprayów czy ampułek. Małe dzieci nie potrafią samodzielnie i efektywnie wydmuchać nosa i usunąć zalegającej wydzieliny. Warto więc zaopatrzyć się w odpowiedni aspirator (istnieją trzy typy: ustny, podłączany do odkurzacza i elektryczny), który w bezstresowy, szybki i wygodny sposób ułatwia usunięcie tej wydzieliny. Od 1 roku życia warto zacząć uczyć dziecko efektywnego wydmuchiwania nosa, a dziecko ok. 3 roku życia jest już w stanie robić to samodzielnie. 

Przeczytaj również:
Jak nauczyć dziecko wydmuchiwać nosek?

Higienę nosa należy przeprowadzić przed jedzeniem i snem (szczególnie u niemowląt), a także przed inhalacją lub podaniem leków obkurczających śluzówkę nosa. 

Na co powinniśmy zwrócić uwagę przy wyborze płynu do oczyszczania nosa? 

  • Na konserwanty – najlepszym wyborem będą te produkty, które ich nie posiadają. Najczęściej stosowanym konserwantem jest chlorek benzalkoniowy. Stosowany przez dłuższy czas może powodować przesuszenie błony śluzowej, a nawet kontaktowe zapalenie skóry. 
  • Na skład oprócz zwykłych roztworów soli istnieją na rynku wody morskie lub wody pochodzące z term, które zawierają np. antyalergiczny mangan lub przeciwbakteryjną miedź. 
  • Na aplikator dotyczy to preparatów w postaci sprayów. Można tutaj rozróżnić preparaty jednodawkowe oraz takie, które mają tzw. ciągły strumień. Te pierwsze są bardziej odpowiednie dla dzieci. Ciągły strumień dobrze penetruje nos, ale u dzieci może podrażniać delikatną błonę śluzową. Pewien kompromis stanowi aplikator z systemem mikrodyfuzji, który nie podrażni błony śluzowej nosa, a jednocześnie zapewnia odpowiedni drenaż wydzieliny. 
  • Na wiek dziecka część preparatów może być stosowana od pierwszego dnia życia, inne mają określoną dolną granicę wieku. 
  • Na stężenie roztworu – roztwory izotoniczne i hipertoniczne. 

Hipotoniczne, izotoniczne i hipertoniczne – co to są za roztwory, jak działają i kiedy ich użyć? 

Aby łatwiej było zrozumieć, jak działają poszczególne roztwory, należy przypomnieć sobie uniwersalne prawo fizyczne dotyczące wody. W przypadku dwóch roztworów o różnym stężeniu woda przemieszcza się w kierunku tego o wyższym stężeniu, do momentu aż w obu roztworach nastąpi ich wyrównanie. Stąd pojęcia roztworów hipo-, izo- i hipertonicznych

Roztwór izotoniczny to taki, który ma identyczne stężenie z roztworem, z którym go porównujemy. Takie płyny występują pod postacią izotonicznych kropli do nosa, do oczu czy izotonicznego roztworu chlorku sodu do iniekcji. Są więc izotoniczne w stosunku do łez czy płynów międzykomórkowych. 

Dzięki tej właściwości nadają się do: 

  • przepłukiwania i przemywania, np. nosa, oczu, ran; 
  • irygacji nosa – oczyszczanie nosa; 
  • do nebulizacji – jako nawilżenie i oczyszczenie dróg oddechowych. 

Roztwory hipertoniczne to takie, które mają wyższe stężenie niż płyny fizjologiczne, a woda przemieszcza się w ich kierunku. Tego typu roztwory wykorzystać można do udrożnienia nosa. Po podaniu do nosa woda napływa do jamy nosowej, rozrzedzając zalegającą wydzielinę, co ułatwia jej usunięcie. Roztwory te można stosować także w inhalacjach, co rozrzedza wydzielinę w oskrzelach i ułatwia odkrztuszanie (tego typu nebulizacje przeprowadza się rano lub w południe ze względu na nasilone odkrztuszanie). 

Pamiętaj jednak, że roztwory hipertoniczne stosowane długotrwale mogą powodować przesuszenie błon śluzowych! 

Roztwory hipotoniczne to te, które mają niższe stężenie od płynów fizjologicznych. Tego typu roztwory znalazły zastosowanie w preparatach nawadniających (np. do stosowania podczas biegunki lub wymiotów) czy preparatach dla sportowców. 

Przeczytaj również:
Na co pomaga woda morska?

Inhalacje, nebulizacja, aromaterapia 

Inhalacja jest pojęciem szerszym i dotyczy wszystkich zabiegów dotyczących wdychania pary. Jednym z rodzajów inhalacji jest nebulizacja, w której za pomocą sprężonego powietrza roztwór wodny zostaje przekształcony w aerozol. W tym celu używa się inhalatora (ultradźwiękowy, pneumatyczny lub najnowszy MESH- mebranowo-siateczkowy). Można w nich używać roztwory izotoniczne lub hipertoniczne, z dodatkiem kwasu hialuronowego (w katarze) lub leki wykrztuśne, rozszerzające oskrzela, antybiotyki (np. w kaszlu, zapaleniu oskrzeli lub płuc, astmie).  

Nie należy przeprowadzać nebulizacji olejkami eterycznymi, ponieważ nebulizator rozbija cząsteczki na mniejsze i umożliwia ich przenikanie do dalszej części dróg oddechowych, co może powodować skurcz oskrzeli. 

Najprostszym sposobem na inhalacje jest inhalacja gorącą wodą z solą i wdychanie oparów. Jednak w przypadku dzieci, szczególnie tych małych, jest ona bardzo niewygodna. Najlepiej jest więc stosować nebulizacje. Można je przeprowadzać przy użyciu: 

  • roztworów izotonicznych (0,9% roztwór chlorku sodu), które nawilżają i oczyszczają drogi oddechowe, ułatwiają usuwanie gęstej wydzieliny przez jej rozrzedzenie i mogą być stosowane nawet u niemowląt; 
  • roztworów hipertonicznych (najczęściej 3% lub 6% roztwory chlorku sodu) – stosowane są głównie w celu upłynnienia zalegającej wydzieliny i pobudzenia, działają obkurczająco i nie powinny być stosowane bezpośrednio przed snem (najlepiej 3 godziny przed); 
  • roztwory z kwasem hialuronowym, który dodatkowo nawilża błony śluzowe i utrzymuje ten efekt dłużej. 

Aromaterapia z użyciem olejków eterycznych stanowi dodatkowe wsparcie w walce z katarem i przeziębieniem u starszych dzieci. Stosowanie większości z nich jest jednak przeciwwskazane u niemowląt, gdyż mogą wywoływać skurcz oskrzeli i prowadzić do duszności. Dopuszcza się stosowanie olejków niskomentolowych (najlepiej po konsultacji z lekarzem) w postaci naparu ustawionego w odpowiedniej odległości od łóżeczka lub dodanie kilku kropel do nawilżacza powietrza. Najbardziej popularne olejki niskomentolowe to: pichtowy, sosnowy, eukaliptusowy, tymiankowy. 

Należy pamiętać, że olejki eteryczne nie nadają się do aplikowania bezpośrednio na skórę dziecka, ponieważ mogą powodować poparzenia! 

Innym domowym sposobem aromaterapii jest inhalacja majerankowa, z zastosowaniem naparu z majeranku, który ustawiamy w pokoju dziecka lub maści majerankowej, którą aplikujemy pod nosek dziecka. Należy przypilnować, aby nie dostała się do wnętrza jamy nosowej! Bardzo dobrze sprawdzają się aromatyczne plastry do przyklejenia na piżamkę lub łóżeczko, tak aby były one poza zasięgiem dziecka lub maści rozgrzewające zawierające między innymi olejki aromatyczne, stosowane na górnych partiach pleców oraz klatki piersiowej. Większość dostępnych maści może być stosowana po ukończeniu 3. roku życia. 

Z „babcinych sposobów” możemy użyć ząbków czosnku, które po rozgnieceniu kładziemy w pobliżu łóżeczka. Uwalniamy przez to allicynę (odpowiedzialną za charakterystyczny zapach czosnku) – związek o silnych właściwościach przeciwwirusowych i przeciwbakteryjnych („naturalny antybiotyk”). 

Nawadnianie, czyli dużo wody 

Szczególnie należy zadbać o odpowiednie nawodnienie dziecka, ponieważ jego organizm w walce z infekcją lub przeziębieniem zużywa więcej wody niż zwykle. Dodatkowo infekcjom towarzyszy stan podgorączkowy lub gorączka, przez co dziecko jest bardziej narażone na odwodnienie. Niedobór wody może nasilić objawy przeziębienia oraz kaszel. Woda rozrzedza wydzielinę i ułatwia jej usuwanie. Najlepiej podawać dziecku wodę niegazowaną, a niemowlaki do 6 miesiąca życia karmić na żądanie. 

Dieta i budowanie odporności 

Należy też zwrócić uwagę na dietę dziecka w tym okresie. Przede wszystkim powinna być lekkostrawna, z dużą ilością warzyw i owoców. Warto wzbogacić dietę dzieci w produkty bogate w witaminę C, a ograniczyć spożycie produktów zawierających duże ilości cukru oraz mleko krowie i banany. Cukier stanowi doskonałą pożywkę dla bakterii i grzybów, a mleko krowie i banany zwiększają wydzielanie śluzu. W trakcie infekcji warto wprowadzić do jadłospisu dziecka kaszę jaglaną, która zmniejsza stan zapalny błon śluzowych, poprawia odporność (dzięki zawartości witamin B1, B2, B6, żelaza i miedzi) oraz alkalizuje organizm. 

Dzieci karmione piersią łatwiej przechodzą tego typu infekcje, gdyż wraz z mlekiem otrzymują także przeciwciała. Dlatego między innymi zaleca się jak najdłuższe karmienie niemowląt. W okresie zwiększonej podatności na infekcje można dodatkowo wprowadzić suplementację witaminą C i D (u niemowląt po konsultacji z pediatrą). 

Prawidłowe ułożenie podczas snu 

Warto również zadbać o prawidłowe ułożenie dziecka podczas snu, tak aby głowa była wyżej niż klatka piersiowa. Dzięki temu nadmiar wydzieliny będzie spływał, a nie zatykał nos. Najprostszy sposób to włożenie złożonego kocyka pod materac albo specjalnej poduszki-klina, podłożenie twardego przedmiotu pod nogi łóżeczka, by je unieść. Nie należy jednak podkładać poduszki pod główkę małego dziecka, gdyż wymusza to nienaturalną pozycję i jest męczące dla kręgosłupa. Kiedy dziecko nie śpi, jak najczęściej należy pionizować maluszka, szczególnie wtedy, gdy nie potrafi on samodzielnie siadać albo kłaść się na brzuszku. Wówczas wydzielina z nosa wypłynie sama. 

Odpowiednie nawilżenie powietrza w pomieszczeniu 

Szczególnie w okresie grzewczym warto zwrócić uwagę na warunki w pomieszczeniu, w którym przebywa dziecko. Ważne są trzy parametry: 

  • odpowiednia temperatura – prawidłowa wynosi 20-22°C; 
  • odpowiednia wilgotność – prawidłowa wynosi 40-60%; 
  • poziom zanieczyszczeń

Jeśli pozwalają na to warunki zewnętrzne, często wietrzmy pomieszczenie, regulujmy temperaturę (nie wolno przegrzewać pomieszczeń) i dbajmy o odpowiednią wilgotność (np. mokra pieluszka na kaloryferze). Jeśli jest taka możliwość, warto zakupić urządzenie 3w1 – oczyszczacz-nawilżacz- jonizator. 

Ruch na świeżym powietrzu 

Jeśli tylko dziecko nie gorączkuje, należy jak najwięcej przebywać na świeżym powietrzu. Nie rezygnujmy z codziennych spacerów z niemowlakiem i aktywności fizycznej dzieci. Dzieci, które są aktywne, poprzez ruch także wzmacniają swoją odporność. Dodatkowo chłodne, wilgotne powietrze obkurczy śluzówkę i ułatwia oddychanie. 

Leki bez recepty na katar 

Na rynku aptecznym istnieje wiele preparatów bez recepty, które obkurczają śluzówkę nosa, ułatwiając tym samym oddychanie. Są to krople lub rozpylacze donosowe zawierające ksylometazolinę, oksymetazolinę lub nafazolinę. Stosujemy je przez 3-5 dni (maksymalnie 7) w stężeniach dostosowanych do wieku dziecka (tabelka poniżej). Zbyt długie stosowanie tego typu leków może powodować polekowe zapalenie błony śluzowej nosa (tzw. efekt z odbicia, czyli po polekowym zwężeniu naczyń, ich rozszerzenie). Zmniejszają one blokadę i wyciek z nosa od 3 do 10 godzin. Najlepiej tolerowana jest oksymetazolina, która w najniższych stężeniach i według wskazań producentów może być stosowana już u noworodków (ze względu na liczne działania niepożądane należy skonsultować jej podanie z pediatrą). 

Jak każdy lek, substancje te mają działania niepożądane. Należy więc zachować szczególną ostrożność w trakcie podawania, szczególnie u noworodków, niemowląt i małych dzieci oraz przestrzegać dawkowania   

Warto również zwrócić uwagę na sposób podania oraz pozycję dozownika w trakcie aplikacji, co wpływa na wchłanialność leku. Wiele preparatów do podawania dla niemowląt ma zaawansowany system aplikacji (tzw. system skaczącej kropli), gdzie istotne jest, aby butelka z kroplomierzem była odwrócona do góry dnem (w innej pozycji kropla nie uwalnia się), a jedna kropla (jedna dawka) jest równoznaczna z jednym przyciśnięciem dozownika. 

SubstancjaWiekStężenieDawkowanie do każdego otworu nosowego
ksylometazolina

dzieci 2-5 r.ż. 

dzieci 6-11 r.ż.

dzieci > 12 r.ż.

0,05%

0,05%

0,1%

1-2 krople 2-3 razy dziennie

2-4 krople 2-3 razy dziennie

1 dawka aerozolu 3 razy dziennie

nafazolina (azotan nafazoliny)dzieci po 6 r.ż.0,1%1-2 krople co 4-6 godzin
oksymetazolina

noworodki

niemowlęta od 3 msc. życia

dzieci 2-6 r.ż.

dzieci po 6 r.ż.

0,01%

0,01%

0,025%

0,05%

1 kropla 2-3 razy na dzień

1-2 krople 2-3 razy na dzień

1-2 krople 2-3 razy na dzień

2-3 krople 2-3 razy na dzień

Należy pamiętać, że leki do doraźnego stosowania NIE LECZĄ przyczyn infekcji i mimo ich dostępności bez recepty należy przestrzegać czasu stosowania i odpowiednio dawkować! 

Powiedzenie „katar leczony trwa siedem dni, nieleczony – tydzień” nie sprawdza się w przypadku dzieci. Można powiedzieć, że katar u dorosłych i dzieci to dwie różne jednostki chorobowe. Występuje on dłużej i jest bardziej dokuczliwy, a szczególnie w przypadku niemowląt wzbudza duży niepokój wśród rodziców. Katar, który jest tak częstym zjawiskiem u dzieci, warto „oswoić”. Pamiętajmy, że w ten sposób organizm dziecka uczy się walki z infekcjami i kształtuje prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Powyższe metody łagodzące katar, mogą poprawić jakość życia zarówno dzieciom, jak i ich opiekunom. Należy jednak pamiętać, że każdy niepokojący stan zdrowia dziecka powinno się konsultować z lekarzem. W przypadku małych dzieci nawet lekki katar może być groźny i szybko przekształcić się w zapalenie zatok, ucha, gardła, krtani czy oskrzeli. U starszych dzieci z wizytą lekarską można poczekać kilka dni, jeśli katar jest wodnisty, nie powoduje gorączki czy silnych napadów kaszlu i zazwyczaj domowe metody są wystarczające.

Przeczytaj również:
Zapalenie ucha u dziecka – jakie są jego objawy?
Alergie u dzieci

Źródła: 

  • Podział nieżytów nosa –  Rapiejko P., Lipiec A. 
  • Ostre infekcje górnych dróg oddechowych u dzieci — podział morfologiczny, diagnostyka i terapia- Zieliński R., Zakrzewska A. 
  • Rola wybranych czynników żywieniowych w kształtowaniu odporności dzieci- Anna Kościej, Skotnicka-Graca U., Ozga I. 
  • Terapia objawowa infekcyjnego nieżytu nosa u dzieci- Marczak H., Lange J. 
  • Leczenie alergicznego i infekcyjnego nieżytu nosa i zatok przynosowych w świetle konsensusów międzynarodowych- Śliwińska-Kowalska M. 
  • Jakie leki stosowane miejscowo zaleca się w leczeniu przewlekłego upośledzenia drożności nosa? – Skotnicka B. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Czy lek przeciwwirusowy działa w trakcie infekcji?

Preparat zawierający pranobeks inozyny można zastosować w trakcie infekcji górnych dróg oddechowych - im szybciej, tym lepiej. Jest to lek…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

  1. JOANNA pisze:

    SUPER!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)