72
19 marca 2019

Mózgowe porażenie dziecięce – przyczyny, objawy, terapia

Mózgowe porażenie dziecięce (potocznie nazywane MPD) nie jest jednostką chorobową i nie można na nie zachorować. Jest to zespół wielu zaburzeń, powstałych w wynik uszkodzenia mózgu, które u każdej osoby przejawiają się na różne sposoby. Więcej informacji na temat mózgowego porażenia dziecięcego znajdziecie w poniższym artykule.

Dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym

Czym jest mózgowe porażenie dziecięce?

Mózgowe porażenie dziecięce zostało po raz pierwszy opisane przez dr. Little’a, angielskiego ortopedę. W opisie schorzenia uwzględnił on zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i problemy, jakie miały miejsce podczas porodu. Stąd też możemy się spotkać z określeniem mózgowego porażenia dziecięcego jako zespołem Little’a.

Po raz pierwszy w historii termin mózgowe porażenie dziecięce został użyty w 1888 roku przez Oslera. Istnieje wiele zbliżonych do siebie definicji MPD, które zgodnie twierdzą, że mózgowe porażenie dziecięce to zespół wielu różnorodnych objawów zaburzeń, związanych z napięciem mięśniowym i ruchem, powstałych na skutek uszkodzeń mózgu w trakcie porodu lub w okresie okołoporodowym.

Przyczyny mózgowego porażenia dziecięcego

Uszkodzenia mózgu niosą ze sobą wiele przykrych skutków, które są zależne od miejsca i rozległości uszkodzenia. Nie ma dwóch takich samych przypadków MPD.
Główne przyczyny zespołu Little’a:

  • niedotlenienie dziecka podczas porodu,
  • uszkodzenia neuronu ruchowego,
  • procesy zapalne,
  • wylewy śródczaszkowe,
  • hiperbilirubinemia – zbyt duże stężenie bilirubiny we krwi,
  • wcześniactwo,
  • czynniki wpływające na dziecko w życiu płodowym – choroby matki, urazy brzucha, wypadki (np. samochodowe), leki i substancje toksyczne, używki, zaburzenia metaboliczne,
  • czynniki oddziałujące po urodzeniu dziecka – niedotlenienie po urodzeniu, zapalenie opon mózgowych, urazy mózgu, silna żółtaczka noworodkowa.

Spośród wyżej wymienionych, najczęstszą przyczyną mózgowego porażenia dziecięcego są krwawienia śródczaszkowe, niedokrwienie i niedotlenienie mózgu.

Na przestrzeni lat i dokładnych obserwacji, stworzono klasyfikację mózgowego porażenia dziecięcego, w których uwzględniono między innymi, miejsce występujących niedowładów i rodzaj napięcia mięśniowego.

Klasyfikacja według Ingrama

Postacie mózgowego porażenia dziecięcego

Charakterystyka

Porażenie kurczowe połowicze

  • najczęstszą przyczyną są czynniki działające po urodzeniu, a także niekorzystne czynniki okołoporodowe (niedotlenienie lub nieprawidłowy przebieg porodu),
  • bardzo rzadko występuje u wcześniaków,
  • pierwsze objawy można zauważyć między 3 a 5 miesiącem życia, pod postacią ograniczonych ruchów dziecka,
  • niedowładom towarzyszy atetoza (nieregularne zmiany napięcia mięśniowego, które przejawiają się powolnymi ruchami kończyn, tułowia, palców czy szyi),
  • zaburzenia czucia w porażonych kończynach,
  • zaburzony wzrost kończyn dotkniętych porażeniem,
  • zaburzenia pola widzenia, zaburzenia wegetatywne (np. pobudliwość nerwowa),
  • rozwój intelektualny w większości przypadków jest prawidłowy lub nieznacznie obniżony,
  • zaburzenia mowy,
  • zaburzenia emocjonalne,
  • padaczka

Obustronne porażenie kurczowe

  • zazwyczaj dotyczy kończyn dolnych,
  • występuje u wcześniaków i może mieć charakter wrodzony,
  • rozwój intelektualny w granicach normy,
  • zaburzenia mowy,
  • zaburzenia emocjonalne,
  • padaczka

Obustronne porażenie połowicze

  • najczęściej występująca postać mózgowego porażenia dziecięcego,
  • często towarzyszy padaczka,
  • rozwój intelektualny poniżej normy – znaczny stopień niepełnosprawności umysłowej

Postać móżdżkowa (ataktyczna)

  • wzmożone napięcie mięśniowe,
  • zaburzona koordynacja wzrokowo-ruchowa,
  • zaburzenia mowy, m.in. dyzartria (wynikająca z uszkodzonych dróg unerwiających narządy artykulacyjne),
  • rozwój intelektualny zazwyczaj prawidłowy

Postać pozapiramidowa

  • wady wzroku (np. zez),
  • zaburzenia mowy,
  • rozwój intelektualny w granicach normy,
  • ruchy mimowolne,
  • zmienne napięcie mięśniowe,
  • wady słuchu

Inną, dość prostą klasyfikacją jest ta, stworzona przez Wyszyńską (1987), zgodnie z zakresem i umiejscowieniem porażenia:

  • monoplegia – porażona jest tylko jedna kończyna górna lub dolna,
  • hemiplegia – porażenie obu kończyn (ręki i nogi) po tej samej stronie ciała,
  • triplegia – porażone są trzy kończyny,
  • diplegia – obustronny symetryczny niedowład (zazwyczaj dotyczy kończyn dolnych),
  • paraplegia – porażenie tylko kończyn dolnych,
  • quadriplegia – porażone są wszystkie kończyny w różnym stopniu.

Jakie są pierwsze objawy mózgowego porażenia dziecięcego?

Noworodki narażone na ryzyko ciążowo-porodowe są ściśle obserwowane przez lekarzy, ponieważ już w pierwszych dniach życia mogą ujawnić się nieprawidłowości rozwojowe. Należą do nich:

  • reakcje kurczowe grup mięśniowych,
  • drżenie kończyn,
  • asymetria ciała i ułożenia kończyn,
  • kręcz szyi – przymusowe ustawianie głowy w przechyleniu do boku, z jednoczesnym skrętem jej w przeciwnym kierunku,
  • odruchy patologiczne,
  • krzyżowanie kończyn dolnych, przywiedzeniowe ustawienie bioder i zgięciowe kolan,
  • przetrwałe odruchy fizjologiczne,
  • przykurcze.

Inne objawy pomocnicze, jakie można obserwować przy stawianiu diagnozy MPD to:

  • brak reakcji  lub nadmierna reakcja na bodźce,
  • zaburzenia czucia,
  • nieskoordynowane ruchy gałek ocznych,
  • trudności w połykaniu,
  • odgięciowe ułożenie noworodka.

Funkcjonowanie dzieci i osób dorosłych z mózgowym porażeniem dziecięcym

Nie sposób opisać jednoznacznie, jak funkcjonują dzieci i dorosłe osoby z MPD. Dzieje się tak, ponieważ każdy przypadek jest inny i przedstawia charakterystyczne dla siebie cechy, w zależności od uszkodzeń. Osoby dotknięte mózgowym porażeniem przejawiają zaburzenia ruchowe w różnym stopniu, którym towarzyszą dodatkowe dysfunkcje. To od stopnia uszkodzenia centralnego układu nerwowego zależy zakres ruchomości pacjenta. Obrazuje to tabela z klasyfikacją stworzoną przez Katarzynę Kubanek, na podstawie Zabłockiego (1998).

Postacie mózgowego porażenia dziecięcego

Charakterystyka funkcjonowania dziecka

Spastyczna

Postać spastyczna wynika z uszkodzenia układu piramidowego:

  • wzmożone napięcie mięśniowe,
  • większa ilość odruchów ścięgnistych,
  • odruchy patologiczne,
  • wybiórczy brak odruchów,
  • uogólniona sztywność mięśni.

Ataktyczna

Postać ataktyczna spowodowana jest uszkodzeniem układu przedsionkowo-móżdżkowego:

  • zaburzenia równowagi,
  • niezborność ruchów,
  • drżenia,
  • zaburzony chód,
  • zaburzona orientacja własnego ciała,
  • obniżone napięcie mięśniowe,
  • zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej,
  • zaburzenia mowy o typie dyzartrii,
  • brak poczucia postawy.

Atetotyczna

Postać atetotyczna wynika z uszkodzenia układu pozapiramidowego.

  • mimowolne i nieskoordynowane ruchy ciała,
  • ubogie ruchy dowolne,
  • zmniejszone lub wzmożone napięcie mięśniowe (hipotonia i hipertonia).

Porażenie kurczowe połowicze

  • zaburzenia czucia,
  • zaburzenia wegetatywne,
  • osłabiona siła mięśniowa,
  • zmniejszona aktywność ruchowa,
  • porażenie kończyn po tej samej stronie.

Z czasem mogą pojawić się: padaczka, zaburzenia mowy, a także zaburzony wzrost porażonych kończyn.

Porażenie połowicze

  • niedowład kończyn górnych,
  • często współwystępuje padaczka,
  • najczęstszą postacią jest obustronne porażenie połowicze.

Pozapiramidowa

  • zaburzenia napięcia mięśni,
  • ruchy mimowolne,
  • ruchy robaczkowe (prostujące się palce lub obszerne ruchy tułowia),
  • wyrzucanie kończyn

Może też pojawić się:

  • zez,
  • niedosłuch,
  • zaburzenia mowy,
  • zaburzenia ruchów gałek ocznych.

Zaburzenia mowy występujące u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym

Według badań 50% przypadków pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym towarzyszą zaburzenia mowy. Ma to ścisły związek z uszkodzonymi strukturami mózgowymi, odpowiadającymi za ruchomość narządów artykulacyjnych. Zaburzenia te dotyczą zarówno napięcia mięśni twarzy, jak i nieprawidłowej pracy podniebienia miękkiego, krtani, języka czy gardła. W zależności od rodzaju nieprawidłowości są one mniej lub bardziej widoczne i przyczyniają się do powstania problemów, które następują wraz z rozwojem dziecka. Mogą ujawnić się pod postacią zaburzeń połykania, żucia, ssania czy gryzienia.

Mowa dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym w dużej mierze zależy także od stopnia niepełnosprawności umysłowej. Nawet jeśli narządy mowne nie uległy uszkodzeniom (np. w postaci paraliżu języka lub warg), to na rozwój mowy będzie miał ogromny wpływ uszkodzony np. narząd słuchu. U mówiących dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym zauważa się:

  • mały zasób słownictwa czynnego i biernego,
  • zaburzenia rozumienia,
  • nieprawidłową motorykę narządów artykulacyjnych,
  • zaburzenia ekspresji słownej,
  • zaburzony sens wypowiedzi.

Co uwzględnia terapia logopedyczna dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym?

U dzieci z MPD, posługujących się mową, przede wszystkim usprawnia się:

  • oddech,
  • pracę narządów artykulacyjnych,
  • fonację,
  • połykanie, ssanie, żucie,
  • synchronizację oddechowo-fonacyjno-artykulacyjną,
  • obniżenie napięcia mięśniowego.

Zaś u dzieci, u których mowa się nie wykształciła, zadaniem logopedy jest między innymi wprowadzenie komunikacji zastępczej (alternatywnej), opartej np. na symbolach PCS (Picture Communication Symbols) czy symbolach trójwymiarowych (w przypadku dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną).

Mózgowe porażenie dziecięce jest ogromnym wyzwaniem zarówno dla rodziców, jak i całego zespołu terapeutycznego. Warto pamiętać, że wspólnymi siłami i wysiłkiem można wiele zdziałać!

Źródła:

  • Mózgowe porażenie dziecięce w teorii i praktyce logopedycznej, katarzyna Kubanek, [w:] Neurologopedia w teorii i praktyce, Wybrane zagadnienia diagnozy i terapii dziecka, J. Skibska, D. Larysz, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej,
  • Z logopedią na ty. Podręczny słownik logopedyczny, Oficyna Wydawnicza Impuls, kraków 2005,
  • Podstawy neurologopedii, pod red. T. gałkowskiego, E. Szeląg i G. Jastrzębowskiej, Opole 2005,
  • Logopedia, Irena Styczek, PWN, 1983,
  • Mózgowe porażenie dziecięce, Michałowicz M., [w:] „Mózgowe porażenie dziecięce. Problemy mowy”, red. H. Mierzejewska, M. Przybysz – Piwkowa, Warszawa, 1997.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepienie przeciwko COVID-19 a przeciwko grypie – które najpierw?

Rekomendacje Zespołu Ekspertów, bazujące na wytycznych kilku krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych, dopuszczają jednoczesne szczepienie przeciwko grypie i COVID-19. Warunkiem…

Zobacz więcej

Darmowe szczepienie przeciw grypie – kogo dotyczy?

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie metody zapobiegania grypie w sezonie 2021/2022 bezpłatne szczepienia przysługują: osobom zatrudnionym w podmiocie…

Zobacz więcej

Dawka szczepionki przypominająca a dodatkowa – jaka jest różnica?

  Dawka przypominająca rekomendowana jest u osób powyżej 50. roku życia oraz pracowników ochrony zdrowia, którzy mają bezpośredni kontakt z…

Zobacz więcej

Przeterminowane leki – czy można je bezpiecznie przyjąć?

Producenci leków określają termin ważności leku jako czas, w którym dany preparat wykazuje 100% skuteczności oraz bezpieczeństwo stosowania. Po upływie…

Zobacz więcej

Test antygenowy – czy warto go wykonać po kontakcie z osobą z objawami COVID-19?

Wskazane przez Pana objawy u osoby z poczekalni mogą, ale nie muszą wskazywać na jej zakażenie wirusem SARS-CoV-2. Ponadto został…

Zobacz więcej

Jak odróżnić muchomora sromotnikowego od kani?

Muchomor sromotnikowy odpowiada za najczęstsze zatrucia grzybami w Polsce. Jest to bardzo niebezpieczny grzyb, który tak jak Pani wspomniała, może…

Zobacz więcej

Szczepienie na COVID-19 dostępne dla wszystkich

W ramach Narodowego Programu Szczepień do 10 maja 2021 wszyscy Polacy powyżej 18 roku życia powinni mieć wystawione e-skierowania, które…

Zobacz więcej

Niewykorzystana szczepionka a kolejność według Programu Szczepień

We wtorek 21 kwietnia 2021 roku została opublikowana aktualizacja rozporządzenia, które określa nakazy, zakazy i ograniczenia związane z występowaniem stanu…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

  1. Patrycja pisze:

    Witam czy jest tu jakąś mama która ma taki sam problem z chodzeniem dziecka na palchac. Syn obecnie ma rok i 7 miesięcy i cały czas od kad zaczol chodzić chodzi na palcach

    1. Ja pisze:

      Tak, poradnia psychologiczno pedagogiczna

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)