7
26 sierpnia 2020

Grypa – objawy, powikłania, wpływ na odporność

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization) wirusy układu oddechowego stanowią najczęstszy czynnik zakaźny człowieka. Należy do nich między innymi wirus grypy, który wywołuje infekcje u milionów ludzi na świecie. Liczne zgony oraz coroczne widmo epidemii sprawiają, że kluczowym aspektem w walce z wirusem grypy jest poznanie mechanizmów obronnych zainfekowanego organizmu człowieka. 

Czym jest grypa? 

Grypa to ostra, wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych, która jest przenoszona przede wszystkim drogą kropelkową. Każdego roku od 5 do 25% światowej populacji choruje na grypę, z czego nawet 1 milion pacjentów umiera.  

Statystyki opisujące sytuację w Polsce również nie są optymistyczne. Zgodnie z danymi NIZP-PZH (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny) w zeszłym sezonie (2018/2019) odnotowano blisko 4,5 miliona zachorowań na grypę i choroby grypopodobne. Ponad 17 tysięcy pacjentów wymagało hospitalizacji, wśród których 150 osób zmarło. W aktualnym sezonie zachorowań potwierdzono już ponad 3,5 miliona przypadków grypy i infekcji grypopodobnych. Prawie 16 tysięcy osób wymagało leczenia szpitalnego, a 50 pacjentów zmarło (dane od 1.09.2019 do 22.03.2020). 

Przeczytaj również:
Grypa i inne wirusy – jak się przed nimi chronić?
Farmakologiczne leczenie grypy

Głównymi objawami grypy są:  

  • wysoka gorączka,  
  • dreszcze, 
  • bóle głowy, 
  • bóle mięśniowo-stawowe, 
  • ogólne osłabienie i rozbicie,  
  • dysfunkcje układu oddechowego. 

Powikłaniem infekcji grypowej może być: 

  • zniszczenie nabłonka oskrzelowego,  
  • przewlekły kaszel i wzrost nieswoistej nadreaktywności oskrzeli, 
  • grypowe zapalenie płuc,  
  • wtórne bakteryjne zapalenie płuc,  
  • zarostowe zapalenie oskrzelików,  
  • zaostrzenie astmy oskrzelowej, 
  • zaostrzenie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), 
  • zaburzenie funkcji poznawczych (np. nadmierna senność, osłabienie pamięci, dysfunkcje w sferze emocjonalnej).   

Przeczytaj również:
Grypa i przeziębienie – jak je odróżnić?
Co na przeziębienie – czyli jak leczyć jego objawy?

Wirus grypy – co o nim wiemy? 

Grypę powodują wirusy z rodziny Orthomyxoviridae, które zawierają materiał genetyczny w postaci ujemnie spolaryzowanego, jednoniciowego, liniowego RNA. W oparciu o różnice antygenowe między głównymi białkami wirusa (białko M i nukleoproteina) wyróżniono jego trzy typy: A, B i C.  

Typ A może występować u ludzi oraz u koni, świń, wielorybów, ptaków, fok i norek. Typ B jest chorobotwórczy wyłącznie dla człowieka, z kolei typ C może dodatkowo wywoływać infekcje u świń.  

Największą zmiennością w ramach antygenów powierzchniowych HA i NA (hemaglutyniny i neuraminidazy) charakteryzuje się wirus grypy typu A, który odpowiada za większość infekcji sezonowych i wybuchy epidemii.  

Wirus grypy po wniknięciu do organizmu indukuje odpowiedź immunologiczną, powodującą ograniczenie lub zahamowanie jego namnażania. Dochodzi także do powstania pamięci immunologicznej, która powinna zapewnić nam odpowiednią odporność, jednak jej efektywność jest zaburzona przez wysoką zmienność wirusa.   

Układ immunologiczny – ogólne znaczenie w infekcjach  

Główną rolą układu odpornościowego jest ochrona organizmu przed chorobami i infekcjami takimi jak grypa. W ramach jego funkcjonowania wyróżniamy dwa typy odporności: 

  • Odporność nieswoistą, zwaną też wrodzoną, która stanowi pierwszą linię obrony przed patogenami. Zaangażowane są tu między innymi monocyty, makrofagi, układ dopełniacza, komórki cytotoksyczne, interferony czy lizozym. Procesy obejmujące odporność nieswoistą są nieprecyzyjne, ale działają szybko na pojawiający się w organizmie czynnik infekcyjny. W tym typie odporności nie powstaje pamięć immunologiczna.  
  • Odporność swoistą, czyli nabytą, która działa na konkretny czynnik patogenny. W tym przypadku efekt działania wymaga czasu, jednak przy powtórnej infekcji tym samym czynnikiem odpowiedź jest natychmiastowa, gdyż uruchamiana zostaje pamięć immunologiczna. W mechanizmy odporności nabytej zaangażowane są głównie niektóre limfocyty T oraz limfocyty B, które wytwarzają przeciwciała (immunoglobuliny, Ig). 

Oba typy odporności przenikają się i współdziałają ze sobą, co umożliwia prawidłowe działanie układu immunologicznego.  

Odporność nabyta, czyli swoiste mechanizmy obronne 

Odporność swoista jest zespołem mechanizmów, które są wykształcane i modulowane właściwie przez okres całego życia. Uruchomienie odporności swoistej pozwala na wytworzenie tzw. pamięci immunologicznej, która gromadzi informacje w postaci przeciwciał jako efektu wszystkich przebytych infekcji. Dzięki temu ponowny kontakt z antygenem skutkuje natychmiastową reakcją ze strony układu immunologicznego.  

W odporności swoistej wyróżniamy:  

  • odporność swoistą bierną: 
  • naturalną, którą stanowią przeciwciała przekazane przez matkę w czasie ciąży lub karmienia piersią,   
  • sztuczną, która jest efektem podawania przeciwciał zawartych w surowicy (np. surowica przeciwko jadowi żmii), 
  • odporność swoistą czynną: 
  • naturalną, występującą jako efekt przebytych chorób i infekcji, np. grypy, 
  • sztuczną, powstającą w rezultacie szczepień ochronnych. 

Odporność swoista (nabyta) może być realizowana poprzez uruchomienie odpowiedzi typu komórkowego. Główną funkcję pełnią tu limfocyty T i makrofagi, zwalczające zakażenie spowodowane namnażaniem się patogenów w komórkach gospodarza. Drugim mechanizmem jest odpowiedź typu humoralnego, związana z działaniem przeciwciał uwolnionych przez limfocyty B i plazmocyty.  

Ważnym elementem w układzie immunologicznym człowieka jest układ dopełniacza. Można go zdefiniować jako grupę białek wraz ze specyficznymi dla nich receptorami, które chronią organizm przed działaniem patogenów. Układ dopełniacza ma ogromne znaczenie zarówno w odporności swoistej, jak i nieswoistej poprzez:  

  • wspomaganie procesu fagocytozy, czyli pochłaniania patogenów lub fragmentów martwych komórek przez wyspecjalizowane komórki (fagocyty), 
  • ukierunkowane migrowanie komórek żernych do miejsca stanu zapalnego (tzw. chemotaksja), 
  • zabijanie komórek drobnoustrojów, 
  • usuwanie kompleksów immunologicznych (kompleks antygen-przeciwciało), 
  • indukowanie miejscowych stanów zapalnych.  

Infekcja wirusem grypy wywołuje reakcje układu immunologicznego na wielu poziomach, obejmujących zarówno odporność nieswoistą, jak i wyspecjalizowaną odporność swoistą.  

 Odporność nieswoista (wrodzona) a wirus grypy 

Wniknięcie wirusa grypy do organizmu uruchamia w pierwszej kolejności mechanizmy odporności nieswoistej, co ma na celu zahamowanie jego replikacji (namnażania). Dochodzi do połączenia wirusowej hemaglutyniny z glikoproteinami nabłonka dróg oddechowych gospodarza. Zaczynają działać interferony, których rola polega na ograniczeniu rozprzestrzeniania się wirusa oraz uruchomieniu odporności nabytej. Uaktywniają się też specjalne receptory, np. TLR (Toll-like receptors), umożliwiające szybką identyfikację wirusa grypy przez makrofagi. Ten typ komórek jest zdolny do fagocytozy (pochłaniania patogenów) oraz wydzielania tlenku azotu (NO) i czynnika martwicy nowotworów (TNF- α, ang. tumor necrosis factor α) o właściwościach wirusobójczych. Dochodzi także do syntezy cytokin zapalnych oraz uaktywnione zostają komórki dendrytyczne, które odgrywają znaczącą rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Z kolei działanie cytotoksyczne wykazują komórki NK (ang. Natural Killer), określane jako naturalni zabójcy i rozpoznające komórki gospodarza zarażone wirusem grypy.  

Odporność swoista (nabyta) a wirus grypy

Wyspecjalizowane mechanizmy obrony przed wirusem grypy są efektem odporności nabytej. Jest ona realizowana dzięki licznym subpopulacjom limfocytów T (oprócz T CD8+) oraz limfocytom B, które są odpowiedzialne za produkcję przeciwciał takich jak: 

  • IgA oraz sIgA (wydzielnicze immunoglobuliny A) – wskaźnik wczesnego zakażenia wirusem, 
  • IgG – stopniowo przedostają się do układu oddechowego oraz wykazują najdłuższe działanie neutralizujące, 
  • IgM – działają razem z układem dopełniacza, ich obecność jest charakterystyczna przy pierwotnej infekcji wirusem.  

Działanie uwolnionych przeciwciał obejmuje między innymi następujące mechanizmy: 

  • ułatwiają proces fagocytozy, 
  • wiążą się z hemaglutyniną (HA) wirusa, ograniczając możliwość jego wniknięcia do komórek osoby zakażonej, 
  • związanie wirusowej neuraminidazy (NA), co hamuje jej aktywność enzymatyczną, 
  • przeciwciała wiążące nukleoproteinę (NP) wirusa współpracują z układem dopełniacza i indukują lizę (rozpad) zainfekowanych komórek gospodarza. 

Do subpopulacji limfocytów T mających znaczenie w odporności nabytej należą: limfocyty Th1, limfocyty Th2, limfocyty Th17 oraz limfocyty Treg. Komórki te wydzielają cytokiny, czyli białka modulujące działanie układu immunologicznego.  

Problem z odpornością na wirusa grypy 

Niestety funkcjonowanie odporności i pamięci immunologicznej jest zaburzone przez dużą zmienność wirusa grypy. W jego cząsteczce dochodzi do mutacji punktowych, które nie są usuwane ze względu na brak mechanizmów naprawczych. Dochodzi do kumulacji zmian w genach kodujących hemaglutyninę i neuraminidazę, co sprawia, że wirus nie jest rozpoznawany przez wytworzone wcześniej przeciwciała. W efekcie zostają osłabione możliwości obronne organizmu, nawet po wcześniejszym przechorowaniu. Zmienność wirusa przekłada się także na problemy w produkcji skutecznych szczepionek ochronnych, które mimo wszystko pozostają najskuteczniejszym narzędziem profilaktycznym przeciwko grypie.  

Przeczytaj również:
Szczepionka przeciwko grypie – czy warto ją stosować?

Źródła:  

  • Cendal, I., Franczak, B., & Naumowicz, A. (2019). „Epidemia” grypy w sezonie 2018/2019. Acta Urobori – w kręgu epidemii. Tom II. M.DĄSAL (ED.); 116-136. 
  • Dymarska, E. (2016). Czynniki modulujące układ immunologiczny człowieka. Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, 2 (19), 21-37. 
  • Gołąb, J., Jakóbisiak, M., Lasek, W., & Stokłosa, T. (2013). Immunologia. Wydawnictwo naukowe PWN. 
  • Piotrowski, W. J., & Górski, P. (2002). Płucne i oskrzelowe powikłania grypy. Alergia Astma Immunologia, 7, 27-31. 
  • Talarowska, M., Florkowski, A., Macander, M., & Gałecki, P. (2010). Grypa i infekcje grypopochodne a funkcje poznawcze. Neuropsychiatr Neuropsychol, 5, 3-4. 
  • Wierzbicka-Woś, A., Tokarz-Deptuła, B., & Deptuła, W. (2015). Układ odpornościowy a wirus grypy. Advances in Hygiene & Experimental Medicine/Postepy Higieny i Medycyny Doswiadczalnej, 69, 214-220. 
  • http://opzg.pl/aktualnosci/podsumowanie-statystyk-infekcji-grypowych-w-sezonie-2018-2019/124 (dostęp z dnia 19.04.2020). 
  • http://opzg.pl/aktualnosci/statystyki-grypa-2019-2020/142 (dostęp z dnia 19.04.2020).

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepionka na koronawirusa dla dzieci

Szczepionki dostępne na polskim rynku przeznaczone dla dzieci od 12 roku życia oraz dorosłych to Pfizer BioNTech. Dla osób powyżej…

Zobacz więcej

Szczepienie przeciw grypie a recepta

Tak, by zakupić szczepionkę przeciw grypie należy mieć receptę.  W większości przychodni istnieje możliwość zaszczepienia się preparatami, którymi dysponuje placówka…

Zobacz więcej

Ile witaminy D3 dla niemowlaka od 6. miesiąca?

Według najnowszych wytycznych z 2018 r. dawka witaminy D3 dla dziecka, jaką należy podać od 6 miesiąca życia do 1…

Zobacz więcej

Probiotyk dla dorosłego i nastolatka

Dla dorosłego i nastolatka najczęściej wystarczy ten sam preparat. Kierując się wyborem, musimy zwracać uwagę przede wszystkim na liczbę bakterii…

Zobacz więcej

Czy dziecko chore na astmę może przyjmować aspirynę?

Aspiryna (kwas acetylosalicylowy) jest najstarszym, stosowanym po dzień dzisiejszy środkiem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Aspiryna nie powinna być jednak w…

Zobacz więcej

Jak przyjmować witaminę D?

Witaminę D najlepiej przyjmować razem z posiłkiem ze względu na jej rozpuszczalność w tłuszczach. Zalecana dzienna dawka zależy od wielu…

Zobacz więcej

Dzienna dawka witaminy C dla dziecka

Witamina C, czyli kwas askorbinowy to związek, który powinien być dostarczany naszemu organizmowi każdego dnia. Doskonałym preparatem z witaminą C…

Zobacz więcej

Czy tran suplementować z witaminą D?

Przede wszystkim należy określić zapotrzebowanie naszego organizmu na witaminę D3. Zazwyczaj u dorosłych są to wartości pomiędzy 800 a 2000…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Czytaj także
18 maja 2021 Karolina Zelewska Poradnik Gemini
17 maja 2021 mgr farm. Natalia Sadowska
22 kwietnia 2021 mgr farm. Łukasz Smoła
01 kwietnia 2021 mgr farm. Sebastian Cybulski
24 lutego 2021 mgr farm. Dawid Wardecki
15 lutego 2021 mgr Mateusz Durbas
10 lutego 2021 mgr farm. Natika Karolak
28 stycznia 2021 mgr Mateusz Durbas
26 stycznia 2021 mgr farm. Sylwia Kulikowska-Figiel
Zobacz więcej
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)