Wzrost zachorowania na alergie, szczególnie pokarmowe, notuje się od lat 80. ubiegłego wieku. Obecnie szacuje się, że dotyczy ona nawet 2,4-5% populacji osób dorosłych. Mimo, że został poznany już mechanizm reakcji alergicznej, nadal niewyjaśnione pozostaje, dlaczego u niektórych osób w wieku dojrzałym dochodzi do manifestacji objawów alergicznych, mimo że wcześniej nie miały problemu z nieprawidłowymi reakcjami ze strony układu immunologicznego.

Informacje ogólne

Alergię definiujemy jako patologiczną, nieprawidłową reakcję organizmu na obce cząsteczki zwane alergenami, co prowadzi do wytworzenia swoistych przeciwciał (głównie klasy IgE) i uwolnienia substancji odpowiedzialnych za indukcję stanu zapalnego.

Klinicznie alergia u dorosłych może ujawnić się w każdej postaci, jako nieprawidłowości ze strony układu oddechowego (np. łzawienie oczu, katar, duszności, kaszel), pokarmowego (np. biegunka, bóle brzucha, wzdęcia, niestrawności) czy też zmian w obrębie skóry (np. zaczerwienienia, swędzenie, obrzęki).

O alergii wiemy naprawdę sporo. Poznane są mechanizmy na poziomie fizjologicznym i molekularnym, mamy narzędzia diagnostyczne oraz coraz lepiej radzimy sobie z jej leczeniem np. poprzez stosowanie leków przeciwhistaminowych czy diety eliminacyjnej. Mamy mnóstwo publikacji naukowych dotyczących alergii u niemowląt i dzieci. Okazuje się jednak, że alergie u dorosłych są tematem rzadko poruszanym. W dodatku, do chwili obecnej nie potwierdzono żadnego mechanizmu, który wyjaśniłby ostatecznie, dlaczego choroba ta u niektórych pacjentów ujawnia się dopiero w życiu dorosłym. Istnieje za to kilka teoretycznych, jednak bardzo prawdopodobnych hipotez, które wyjaśniają ten problem.

Czynniki genetyczne i środowiskowe

Alergia może ujawnić się w każdym wieku. Nieprawdą jest, że osoba która w dzieciństwie nie chorowała, nie będzie miała problemu z nieprawidłowymi reakcjami na alergeny w wieku dojrzałym. Przede wszystkim udział mają tu uwarunkowania genetyczne. Szacuje się, że osoby, których oboje rodziców są alergikami, obciążone są w 60-80% ryzykiem ujawnienia się alergii. U osób, których tylko jeden rodzic ma zdiagnozowaną alergię, szansa na wystąpienie tej choroby istnieje na poziomie 40-60%, z kolei ryzyko to spada do 5-15% u osób, które nie mają w ogóle pozytywnego wywiadu alergicznego w rodzinie.

Manifestacja objawów alergicznych spowodowana jest powstaniem całej kaskady reakcji w naszym organizmie. Uruchomiony zostaje szlak związany z aktywacją określonego typu komórek układu immunologicznego – limfocytów Th2. Alergeny, zwane w tym przypadku antygenami, są rozpoznawane przez specyficzne przeciwciała i rozprzestrzeniają się wraz z krwią po całym organizmie. Kompleks antygen-przeciwciało przyłącza się do kolejnego typu komórek immunologicznych zwanych komórkami tucznymi (mastocytami), co w efekcie powoduje ich degranulację i uwolnienie substancji odpowiedzialnych za alergiczne procesy zapalne: histaminy, leukotrienów i prostaglandyn.

Oprócz czynników genetycznych na rozwój alergii wpływają czynniki środowiskowe i to właśnie one są najczęstszą przyczyną nieprawidłowych reakcji immunologicznych występujących u osób dorosłych. 

Zaliczyć tu można:

  • ekspozycję na alergeny pokarmowe i powietrznopochodne,
  • czynniki klimatyczne,
  • styl życia,
  • stres,
  • zanieczyszczenie środowiska,
  • chemiczne dodatki do żywności,
  • wysiłek fizyczny.

Należy pamiętać, że układ immunologiczny człowieka jest układem dynamicznym, w którym nieustannie trwa produkcja przeciwciał i przebiegają różne procesy mające na celu powstanie odporności nabytej oraz ochronę przeciwgrzybiczą, przeciwpasożytniczą, przeciwwirusową i przeciwbakteryjną. W czasie osłabienia, nadmiernego stresu czy chronicznego zmęczenia, układ immunologiczny może przestać prawidłowo funkcjonować, a substancje które wcześniej nie były szkodliwe, nagle mogą być źródłem dokuczliwych dolegliwości.

Choroba czystych rąk

Alergia nazywana jest przewrotnie chorobą czystych rąk, co wpisuje się w tzw. hipotezę higieniczną. Udowodniono, że problem ten jest zdecydowanie poważniejszy w krajach wysoko rozwiniętych. Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci coraz bardziej przywiązujemy wagę do sterylności w naszym najbliższym otoczeniu. Stosujemy silne środki do sprzątania, często też nadużywamy kosmetyków i detergentów, które zaburzają naszą naturalną barierę ochronną skóry.

Ogromnym problemem jest również nieprzemyślane stosowanie antybiotyków, które oprócz patogenów, niszczą naszą naturalną mikrobiotę warunkującą odporność i prawidłowe funkcjonowanie całego organizmu. W ten sposób pozbawiamy możliwości stymulacji naszego układu immunologicznego niewielkimi dawkami alergenów. Niewystumulowany układ immunologiczny nie radzi sobie z pełnieniem funkcji ochronnych i w efekcie zamiast do powstania tolerancji, dochodzi do wystąpienia nieprawidłowych reakcji o podłożu alergicznym. W późniejszym czasie, w wyniku powstania tzw. pamięci immunologicznej niewielka porcja alergenów może wyzwolić silną reakcję alergiczną, a nawet wstrząs anafilaktyczny, co stanowi już zagrożenie życia. Poprawa warunków życia ma więc drugą ukrytą naturę związaną ze wzrostem ryzyka wystąpienia chorób cywilizacyjnych, w tym alergii.

Dodatki do żywności

Układ immunologiczny jest cały czas aktywny i pozostaje w ciągłej gotowości poprzez produkcję przeciwciał. U niektórych osób nie wzbudza to jednak żadnych patofizjologicznych mechanizmów, co określamy stanem tolerancji. Niestety, u pewnej grupy osób dochodzi do nieprawidłowych reakcji związanych z wniknięciem obcych substancji do organizmu, co może prowadzić do rozwoju alergii. Oprócz naturalnie występujących alergenów np. białek mleka czy pszenicy, istnieją też alergeny obecne w dodatkach do żywności. W tej grupie najsilniej uczulające są barwniki (szczególnie barwniki azowe), konserwanty, przeciwutleniacze, środki zagęszczające i emulgatory. Tłumaczy to fakt, dlaczego osoby, które wcześniej bez problemu mogły zajadać się np. cytrusami, nagle cierpią po spożyciu nawet niewielkiej porcji owoców. Okazuje się, że w tym wypadku alergizujące nie są naturalne substancje występujące w cytrusach, lecz konserwanty, którymi zostały potraktowane. Zatem postęp cywilizacji to nie tylko nowe technologie czy większa wygoda życia, lecz także łatwiejszy dostęp do żywności wysokoprzetworzonej, pełnej środków chemicznych, co wiąże się ze wzrostem ryzyka zachorowania na alergie pokarmowe nie tylko u dzieci, ale także u osób dorosłych.


Przeczytaj również: Dodatki do żywności


Globalizacja diety

U najmłodszych pacjentów najczęściej alergizujące pokarmy to mleko krowie, jaja i soja, natomiast u dorosłych nieprawidłowe reakcje immunologiczne powodowane są głównie przez ryby i owoce morza oraz alergeny roślinne pochodzące na przykład z pomidora, selera czy orzechów. Obecny styl życia, możliwość podróżowania i łatwa dostępność do produktów spożywczych z całego świata powoduje, że odkrywamy nieznane dotąd potrawy. Jest to niewątpliwie fascynujące i inspirujące, ale z drugiej strony stwarza możliwości dostarczania do organizmu nieznanych dotąd substancji pochodzenia naturalnego, jak i syntetycznego. Jeszcze do niedawna możliwość zakupu wielu przypraw czy owoców morza w Polsce była bardzo ograniczona, natomiast w chwili obecnej na przykład lubiane powszechnie krewetki są łatwo dostępne. Niestety, nasz układ immunologiczny nie nadąża z dostarczaniem mu takiej ilości nowych, obcych substancji, co w efekcie może prowadzić do alergii ujawniającej się dopiero w wieku dorosłym.

Błędne statystyki

Problemem, który szczególnie rzadko jest poruszany w przypadku alergii dorosłych jest nieprawidłowa diagnostyka lub jej zupełny brak. W dobie powszechnego dostępu do informacji wiele osób szuka samodzielnie diagnozy w Internecie na nękające ich dolegliwości. W takim przypadku zwykłe łzawienie oczu może być błędnie nazywane alergią, co oczywiście powinno być potwierdzone poprzez odpowiednie analizy laboratoryjne i wizytę u specjalisty. Z drugiej strony, część lekarzy bagatelizuje problem alergii u pacjentów, którzy zgłaszają występowanie nieprawidłowych reakcji w organizmie. Brakuje zatem wprowadzenia odpowiedniej diagnostyki i leczenia. Wszystkie te aspekty wpływają na ogromne trudności w uporządkowaniu danych epidemiologicznych, które określiłyby ostatecznie skalę problemu alergii u osób dorosłych.

Jeśli odczuwasz nieprzyjemne objawy, które mogą wskazywać na alergię, pamiętaj, aby skonsultować je z lekarzem. Nie warto bagatelizować problemu i zadziałać w odpowiednią porę. Czasem nawet niewielka zmiana stylu życia może pomóc w zwalczaniu przykrych dolegliwości i wspomóc nasz układ immunologiczny.


Piśmiennictwo:
Bartuzi, Z. (Ed.). (2006). Alergia na pokarmy. Mediton Oficyna Wydawnicza.
Bartuzi, Z. (2009). Alergia na pokarmy u dorosłych w praktyce lekarskiej. Post Dermatol Alergol, 26, 385-7.
Krełowska-Kułas, M. (2006). Alergie pokarmowe. Zeszyty Naukowe/Akademia Ekonomiczna w Krakowie, (705), 93-99.