5
23 lipca 2021

Katar sienny – przyczyny, objawy i leczenie

Cieknący, zatkany nos, seria kichnięć i uporczywy świąd – tak w kilku słowach można opisać katar sienny, który fachowo nazywany jest alergicznym nieżytem nosaJego objawy mogą utrzymywać się przez wiele tygodni, co znacznie obniża komfort codziennego życia. Dowiedz się, jak rozpoznać katar sienny, jak mu przeciwdziałać i które leki są najskuteczniejsze. 

Katar sienny – co to jest i jak wygląda?  

Katar sienny w nomenklaturze medycznej funkcjonuje pod nazwą alergiczny nieżyt nosa. To najczęściej stwierdzana choroba alergiczna na świecie. W naszym kraju choruje na nią ponad 30% społeczeństwa. Istotą tego schorzenia jest stan zapalny błony śluzowej nosa który powstaje w efekcie IgE- zależnej reakcji alergicznej, wywołanej kontaktem błony śluzowej nosa z alergenem. Najczęściej uczulające alergeny wziewne to:  

  • roztocze kurzu domowego,  
  • zarodniki grzybów pleśniowych (Cladosporium, Alternaria),  
  • pyłki roślin wiatropylnych ( np. brzoza, olcha, leszczyna, liczne gatunki traw),  
  • alergeny zwierzęce: kota, psa, świnki morskiej, karaluchów,  
  • alergeny zawodowe – są związane ze specyfiką wykonywanej pracy.  

Zidentyfikowano ponad 250 różnych substancji, które poprzez długotrwałe narażenie mogą wywołać alergiczny nieżyt nosa (np. mąka, izocyjaniany, pył drzewny, żywice, aldehyd glutarowy, lateks).  

W zależności od czasu utrzymywania się objawów, katar sienny może przybrać postać:  

  • okresową – schorzenie trwa zwykle kilka dni, przemija maksymalnie po 4 tygodniach. Ta odmiana alergicznego nieżytu nosa jest wywoływana przez alergeny sezonowe (jak np. pyłki roślin, zarodniki pleśni) lub krótkotrwały kontakt z innym alergenem (np. sierść kota).  
  • przewlekłą – objawy trwają dłużej niż miesiąc, utrzymując się przez większość dni tygodnia. Przyczyną są alergeny występujące całorocznie (roztocza kurzu domowego, pierze, pleśń) lub pyłki traw, które mogą unosić się w powietrzu od maja aż do października.  

Niestety często zdarza się, że jedna osoba jest uczulona zarówno na alergeny sezonowe jak i całoroczne, co sprawia, że w Polsce dominuje przewlekły charakter schorzenia. Stopień nasilenia kataru siennego może być zróżnicowany:  

  • łagodny – powoduje niewielki dyskomfort, chory jest w stanie normalnie funkcjonować nie sięgając po żadne leki,  
  • umiarkowany – objawy o średnim nasileniu, obniżają w pewnym stopniu jakość życia. Chory najczęściej po jakimś czasie decyduje się na leczenie farmakologiczne, 
  • ciężki – objawy przybierają znaczne nasilenie, chory nie jest w stanie normalnie funkcjonować, jest niejako zmuszony do podjęcia leczenia. 

Czy katar sienny jest zaraźliwy?  

Za rozwój kataru siennego odpowiedzialna jest nadwrażliwość układu immunologicznego osoby chorej, a nie patogeny (wirusy, bakterie) jak ma to miejsce w przypadku zwykłego kataru. Dlatego też katar sienny nie jest zaraźliwy i nie można go przenieść na inną, zdrową osobę, nawet przy bliskim kontakcie. 

Katar sienny – jakie są jego przyczyny?  

Podstawową przyczyną kataru siennego jest indywidualna nadwrażliwość układu immunologicznego do nadprodukcji przeciwciał IgE nazywana inaczej atopią. Skłonność do alergii może zostać odziedziczona w genach i ujawić się niedługo po urodzeniu.  

Na alergię można jednak zachorować w każdym wieku.  

Stale rosnąca zapadalność na alergiczny nieżyt nosa tylko potwierdza fakt, że alergie nabyte stanowią duży problem na całym świecie. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest najprawdopodobniej:  

  • rosnące zanieczyszczenie środowiska,  
  • nieustanny kontakt organizmu człowieka z wszechobecnymi substancjami chemicznymi (żywność, środki czystości, kosmetyki, środki piorące, sztuczne tkaniny),  
  • nadmierna higiena ograniczająca naturalny kontakt z różnymi drobnoustrojami (zbyt częste mycie, jak również nadmierne stosowanie środków dezynfekujących),  
  • nadużywanie antybiotyków,  
  • ocieplanie się klimatu, które skutkuje dłuższym okresem wegetacyjnym roślin, przedłużając czas narażenia na alergeny wziewne. 

Objawy kataru siennego – jakie są?  

Wiodącymi objawami kataru siennego są:  

  • obecność wodnistej wydzieliny z nosa,  
  • niedrożność nosa,  
  • świąd,  
  • kichanie.  

Stopień nasilenia objawów kataru alergicznego jest zależny od czasu narażenia na alergen i jego stężenie. Warto zaznaczyć, że u jednej osoby nie wszystkie objawy muszą występować jednocześnie. Istnieją dwa główne fenotypy schorzenia. U tzw. „kichaczy” główne objawy to: 

  • wodnisty wyciek z nosa,  
  • kichanie, 
  • świąd,  
  • alergiczne zapalenie spojówek – często współistniejące. 

U „blokerów” dominuje niedrożność nosa z gęstszą wydzieliną, bez pozostałych dolegliwości.  

Alergiczny nieżyt nosa znacząco pogarsza jakość życia wpływając negatywnie na wydajność pracy i nauki, kontakty społeczne oraz zakłócając nocny wypoczynek. Poza głównymi objawami kataru siennego związanymi bezpośrednio z toczącym się stanem zapalnym, przedłużający się katar alergiczny powoduje:  

  • suchość w jamie ustnej, spowodowaną koniecznością częstego oddychania ustami,  
  • drapanie w gardle,  
  • uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła,  
  • zaburzenia węchu i smaku,  
  • bóle głowy,  
  • zaburzenia snu,  
  • chroniczne zmęczenie i senność w ciągu dnia,  
  • chrapanie i bezdechy w czasie snu,  
  • rozdrażnienie,  
  • kaszel.  

Warto zaznaczyć, jakie objawy nie towarzyszą alergicznemu nieżytowi nosa, a ich pojawienie się powinno być skonsultowane z laryngologiem:  

  • jednostronna niedrożność nosa,  
  • jednostronny wyciek wodnistej wydzieliny z nosa,  
  • powtarzające się krwawienia,  
  • ból,  
  • śluzowo-ropna wydzielina lub wydzielina zabarwiona krwią,  
  • utrata węchu.  

Leczenie kataru siennego – jak wygląda?  

Niezdiagnozowany lub nieleczony  katar sienny może doprowadzić do: 

  • zapalenia zatok przynosowych,  
  • zapalenia ucha środkowego, 
  • zapalenia krtani. 

Długo nieleczony katar alergiczny może doprowadzić do rozwoju astmy oskrzelowej.  

Ponadto, objawy takie jak niedrożność nosa czy katar, które są często bagatelizowane, mogą znacząco upośledzać fizjologiczne funkcje nosa. Jego zadaniem jest oczyszczanie, nawilżanie i ogrzewanie docierającego z zewnątrz powietrza. Przewlekłe oddychanie ustami naraża na częstsze infekcje dróg oddechowych, niedotlenienie, a u dzieci może mieć wpływ na niewłaściwe kształtowanie się szczęki i wady wymowy.  Dlatego też, podjęcie odpowiedniego leczenia jest bardzo ważne, bo oprócz łagodzenia objawów pozwala zmniejszyć ryzyko powikłań.  

Przed wdrożeniem leczenia, lekarz diagnozuje alergiczny nieżyt nosa na podstawie:  

  • badania przedmiotowego obejmującego najczęściej wziernikowanie nosa i oglądanie tylnej ściany gardła,  
  • wywiadu uwzględniającego charakter objawów i czas ich trwania – ważne jest wychwycenie związku pomiędzy czasem występowania wysokich stężeń alergenów a nasileniem objawów,  
  • oznaczanie swoistych przeciwciał IgE z krwi,  
  • punktowe testy skórne z alergenami wziewnymi,  
  • rzadziej wykonuje się donosowe próby prowokacyjne z alergenami.  

Po zdiagnozowaniu przyczyn kataru siennego należy przede wszystkim unikać kontaktu z alergenem. W praktyce często nie jest to możliwe, dlatego u chorych wdraża się leczenie objawowe lub przyczynowe. Leczenie objawowe kataru alergicznego polega na stosowaniu różnych grup leków działających przeciwalergicznie i przeciwzapalnie, które mogą być podawane doustnie jak i donosowo. Leczeniem przyczynowym jest immunoterapia swoista, nazywana także odczulaniem. Jej celem jest trwałe nabycie tolerancji immunologicznej na uczulające alergeny przez organizm chorego, dzięki czemu można zredukować dawki leków przeciwalergicznych lub całkowicie je odstawić.  

Jakie leki pomagają zwalczyć katar sienny?  

W łagodzeniu objawów alergicznego nieżytu nosa stosuje się z powodzeniem kilka grup leków:  

  1. Glikokortykosteroidy donosowe (np. mometazon , furoinian flutikazonu, propionian flutikazonu) mają silne działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne, są najskuteczniejsze w redukowaniu wszystkich objawów nieżytu nosa. Stanowią obecnie leki pierwszego rzutu w terapii przewlekłego kataru siennego o różnym stopniu nasilenia. Mogą być stosowane zarówno u dorosłych jak i u dzieci. Nie należy obawiać się działań niepożądanych kojarzonych ze sterydami, gdyż nowoczesne leki tej grupy podawane miejscowo praktycznie nie wchłaniają się do krążenia ogólnego (ich biodostępność jest niższa niż 0,5%). Maksymalna skuteczność donosowych glikokortykosteroidów ujawnia się dopiero po kilku dniach stosowania, dlatego należy wykazać się cierpliwością i systematycznością. Najlepiej rozpocząć leczenie 10-14 dni przed przewidywaną datą ekspozycji na alergen. Ponieważ leki te wykazują duży profil bezpieczeństwa, mogą być długotrwale stosowane, np. przez cały sezon pylenia. Ponadto u chorych ze współistniejącą astmą, wpływają na lepszą kontrolę tego schorzenia zmniejszając nadreaktywność oskrzeli. W aptekach bez recepty znajdziemy mometazon w postaci aerozolu do nosa. 
  2. Leki przeciwhistaminowe podawane doustnie (np. cetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, lewocetyryzyna, rupatadyna, bilastyna, feksofenadyna) blokują receptory histaminowe, dzięki czemu hamują rozwój alergicznej reakcji zapalnej. Redukują świąd, odruch kichania i nadprodukcję wydzieliny z nosa. Stosowane obecnie leki II generacji wykazują stosunkowo mało działań niepożądanych, mają długi czas działania i nie powodują senności. Wiele z nich jest dostępnych bez recepty. Aby utrzymać pożądany efekt terapeutyczny zwykle wystarczy zażywać jedną tabletkę dziennie, co sprawia, że są wygodne w stosowaniu i często przepisywane przez lekarzy. Są wdrażane w terapii okresowej jak i przewlekłej postaci alergicznego nieżytu nosa, choć nie powinny stanowić jedynego leczenia.
  3. Leki przeciwhistaminowe podawane donosowo (azelastyna, olopatadyna, ketotifen) działają bezpośrednio na błonę śluzową nosa, hamując reakcję zapalną. Mają szybszy początek działania niż leki tej grupy podawane doustnie. Efekty są zauważalne już po 15-30 minutach od aplikacji. Są przeznaczone do leczenia okresowego alergicznego nieżytu nosa. 
  4. Donosowe leki obkurczające naczynia błony śluzowej nosa (oksymetazolina, ksylometazolina, nafazolina, tetryzolina) –  występują w formie aerozolu, żelu i kropli. Ich głównym działaniem jest przywracanie drożności nosa. Można stosować je doraźnie, gdy blokada nosa uniemożliwia swobodne oddychanie. Poprawiając drożność przewodów nosowych, ułatwiają także penetrację innych leków podawanych miejscowo w leczeniu kataru siennego (np. glikokortykosteroidów). Lek należy aplikować do nosa 3-4 razy dziennie, jednak nie dłużej niż 5-7 dni (u dzieci 1-2 dni). Długotrwałe stosowanie grozi wystąpieniem efektu z odbicia (utrata wrażliwości na działanie substancji i nawrót dolegliwości) lub polekowego nieżytu nosa. W jego przebiegu obserwuje się nadmierne wysuszenie śluzówki nosa, lekkie krwawienia i zaburzenia węchu. 
  5. Kromony (kromoglikan disodowy, nedokromil sodu) – ponieważ mają opinię bezpiecznych leków, nie wywołujących istotnych działań niepożądanych, bywają zalecane w leczeniu dzieci i kobiet w ciąży. Wymagają jednak częstej aplikacji a skuteczność w leczeniu kataru siennego jest umiarkowana. Zdecydowanie lepsze efekty przynoszą w postaci kropel do oczu w łagodzeniu objawów alergicznego zapalenia spojówek.
  6. Leki antyleukotrienowe (montelukast, zafilukast) – mogą zostać włączone do terapii alergicznego nieżytu nosa zwłaszcza przy współistniejącej astmie w połączeniu z lekami przeciwhistaminowymi.
  7. Bromek ipratropium – może być zastosowany do redukcji obfitej wydzieliny z nosa, w przypadku gdy leczenie innymi lekami nie przyniosło efektów. Nie działa natomiast na pozostałe objawy kataru siennego. Jego wadą jest konieczność stosowania 3-4 krotnie w ciągu doby oraz możliwe podrażnienia błony śluzowej nosa. W aptece dostępny jest w postaci preparatu łączonego z ksylometazoliną (do stosowania doraźnego).  
  •  

W skrajnych przypadkach alergicznego nieżytu nosa o ciężkim przebiegu standardowe leczenie może nie wystarczyć. Choremu podaje się wtedy glikokortykosteroidy doustne (np. metyloprednizolon) maksymalnie przez 5 do 7 dni.   

Schemat leczenia kataru siennego może się nieco różnić w zależności od stopnia nasilenia schorzenia. Jeśli schorzenie występuje okresowo i ma łagodną postać wystarczające jest doraźne zastosowanie miejscowych leków przeciwhistaminowych. Gdy alergiczny nieżyt nosa ma formę przewlekłą a nasilenie objawów umiarkowane lub ciężkie warto regularnie przyjmować glikokortykosteroidy donosowe oraz doustny lek przeciwhistaminowy II generacji. W przypadku czasowego nasilenia blokady nosa doraźnie stosuje się miejscowe leki obkurczające naczynia krwionośne śluzówki nosa lub bromek ipratropium. Kromony znajdują zastosowanie jako środek pomocniczy, który może być zastosowany na każdym etapie schorzenia.   

Naturalne i domowe metody na złagodzenie objawów kataru siennego  

W celu złagodzenia dolegliwości związanych z katarem siennym, zaleca się wykonywać irygacje nosa z użyciem roztworu soli fizjologicznej, zwłaszcza po przebywaniu na świeżym powietrzu. Usunięcie zalegających w nim zanieczyszczeń, pyłków i nadmiaru wydzieliny może przynieść znaczną ulgę. Zabieg ten skraca czas narażenia błony śluzowej nosa na pozostałości alergenów, zwiększa komfort oddychania i ułatwia penetrację leków w głąb jamy nosa. W leczeniu alergicznego nieżytu nosa można pomocniczo stosować także ziołolecznictwo. Najwięcej doniesień naukowych dotyczy czarnuszki siewnej (Nigella  sativa).  Substancją czynną jest tymochinon obecny w oleju z czarnuszki. Hamuje on syntezę cytokin zapalnych, zwiększając jednocześnie wytwarzanie interleukin przeciwzapalnych. Dowiedziono, że regularna suplementacja zmniejsza ilość eozynofili w błonie śluzowej nosa i łagodzi objawy kataru siennego.  

Pojedyncze badania naukowe potwierdzają korzystny wpływ na przebieg kataru siennego takich ziół jak: 

  • lepiężnik różowy, 
  • rzepień pospolity,  
  • rdest barwierski,  
  • ostropest plamisty, 
  • różne gatunki magnolii.   

Katar sienny – profilaktyka. Jak chronić się przed katarem alergicznym?  

Osobom zmagającym się z katarem siennym zaleca się wdrożenie działań profilaktycznych, które mogą ograniczyć ilość zaostrzeń schorzenia i zmniejszyć przyjmowane dawki leków przeciwalergicznych:  

  • sprawdzanie aktualnych danych dotyczących stężenia alergenów w powietrzu – jeśli przyczyną dolegliwości są pyłki roślin lub zarodniki pleśni, w sezonie wiosenno-letnim należy być na bieżąco z informacjami o stężeniu alergenów w powietrzu. W tym celu można korzystać z kalendarzy pylenia opracowanych dla konkretnych regionów Polski, na podstawie wieloletnich badań i obserwacji. Jeszcze dokładniejszych danych mogą dostarczyć portale dla alergików (np. Serwisu Alergologicznego OBAS), prognozy emitowane w radio i telewizji oraz aplikacje na urządzenia mobilne (np. Apsik!, Prognoza pylenia, Niekichaj).  
  • ograniczanie czasu spędzanego na świeżym powietrzu gdy stężenie problematycznych alergenów jest wysokie,  
  • gdy pozostanie w domu nie jest możliwe, a poziom alergenów jest znaczny, wychodząc na zewnątrz należy zakładać odzież zasłaniającą jak największą powierzchnię skóry, okulary przeciwsłoneczne oraz ewentualnie kapelusz.   
  • po powrocie do domu zalecana jest szybka zmiana odzieży i prysznic. Pomoże to spłukać pyłki, które osadziły się na ubraniach i skórze.  
  • przepłukiwanie nozdrzy roztworem soli fizjologicznej lub wodą morską – ma na celu usunięcie ewentualnych zanieczyszczeń i alergenów.  
  • ograniczenie wietrzenia mieszkania i suszenia prania na zewnątrz (zapobiega osiadaniu pyłków na tkaninach),  
  • zastosowanie filtrów powietrza dedykowanym alergikom,  
  • dbałość o odpowiednią temperaturę i wilgotność w mieszkaniu – zapobiegnie to nadmiernemu wysuszaniu błony śluzowej nosa, dzięki czemu będzie lepiej spełniał swoja funkcję.  
  • regularne koszenie trawnika – tak częste aby nie dopuścić do zakwitania traw,  
  • rozważenie diety eliminacyjnej – ma znaczenie gdy alergicznemu nieżytowi nosa towarzyszy alergia krzyżowa na pokarmy. Jej istotą jest strukturalne podobieństwo niektórych białek zawartych w pożywieniu do alergenów wziewnych. Według szacunków około 30% osób uczulonych na pyłki przejawia również reakcję krzyżową, która może nasilać dolegliwości.   
  • planowe wdrażanie leczenia farmakologicznego – kiedy znamy swój organizm i mamy świadomość, że nieuchronnie zbliżający się sezon pylenia po raz kolejny przyniesie ze sobą nawrót dolegliwości, nie warto biernie czekać na pojawienie się pierwszych objawów kataru siennego. Sprawdźmy czy nasza domowa apteczka zawiera wszystkie niezbędne środki do walki z alergią i ewentualnie uzupełnijmy zapasy. Ponadto, leczenie z użyciem glikokortykosteroidów donosowych zaleca się rozpocząć 10-14 dni przed spodziewanym kontaktem z alergenem, co daje dużo lepsze efekty terapeutyczne.  

Czy warto iść z katarem siennym na odczulanie?  

Immunoterapia to metoda leczenia przyczynowego, która ma na celu wytworzenie tolerancji immunologicznej na określony alergen. Leczenie polega na podawaniu pacjentowi szczepionek zawierających wzrastające stopniowo stężenia alergenu. Terapię można prowadzić w dwóch formach: 

  • iniekcji podskórnej, 
  • przez podanie podjęzykowe kropli lub tabletek. 

Do odczulania kwalifikuje lekarz alergolog, który wcześniej zleca szczegółową diagnostykę alergologiczną, aby dobrać odpowiedni skład szczepionek. Uważa się, że minimalny wiek rozpoczęcia immunoterapii u dziecka to 5 lat. Leczenie może trwać nawet 5 lat i wymaga od chorego regularnych wizyt w poradni alergologicznej. Jeśli z alergią wziewną współistnieje alergia krzyżowa na pokarmy roślinne, lepsze rezultaty daje jednoczesne zastosowanie diety eliminacyjnej na czas odczulania. Skuteczność odczulania sprawdza się wykonując ponownie testy diagnostyczne. W przypadku alergenów pyłków roślinnych i roztoczy między 50 a 80% osób uzyskuje trwałą tolerancję immunologiczną. Wobec tak wymagającej procedury, nie każdy przypadek kataru siennego kwalifikuje się do odczulania.  

Immunoterapię swoistą warto rozważyć jeśli:  

  • katar sienny przybiera postać przewlekłą o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu,  
  • leczenie objawowe nie przynosi satysfakcjonujących efektów,  
  • z jakiś względów istnieją przeciwwskazania do podjęcia leczenia farmakologicznego,  
  • chory źle toleruje przyjmowanie leków (indywidualna wrażliwość na działania niepożądane),  
  • nie ma możliwości unikania alergenu powodującego objawy choroby.  

Stale rosnąca liczba zachorowań na różnego rodzaju alergie jest problemem o skali globalnej. Według statystyk z katarem siennym co roku zmaga się prawie 9 milionów osób w Polsce. Aby opanować tą chorobę i żyć bez uciążliwych dolegliwości, należy połączyć działania profilaktyczne z indywidualnie dobraną farmakoter 

Źródła:

  • Arcimowicz M., Skuteczne i bezpieczne leczenie alergicznego nieżytu nosa, Alergoprofil, 2015 
  • Grad A., Bartosiewicz L., Kalicki B., Jung A., Rozpoznanie i leczenie alergicznego nieżytu nosa, Pediatr Med Rodz, 2009 
  • Rapiejko P., Jurkiewicz D., Przewlekły alergiczny nieżyt nosa, Alergoprofil, 2014 
  • Rapiejko P., Kompleksowe leczenie alergicznego nieżytu nosa, Alergoprofil, 2015 
  • Samoliński B., Raciborski F., Lipiec A., Tomaszewska A., Krzych-Fałta E., Samel-Kowalik P., Walkiewicz A., Lusawa A., Borowicz J., Komorowski J., Samolińska-Zawisza U., Sybilski A. J., Piekarska B., Nowicka A., Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce (ECAP), Alergologia Polska, 2014 
  • Terlecka P., Terlecki K., Grzywa-Celińska A., Milanowski J., Alergiczny nieżyt nosa – standardowe leczenie i fitoterapia, Biogospodarka i Środowisko, Wyd. Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, 2018 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Tabletki antykoncepcyjne a leki na astmę - interakcje

Zgodnie z dostępną wiedzą farmaceutyczną pomiędzy wymienionymi preparatami nie występują interakcje mające wpływ na wchłanianie bądź działanie substancji. Domyślam się,…

Zobacz więcej

Czy lek przeciwwirusowy działa w trakcie infekcji?

Preparat zawierający pranobeks inozyny można zastosować w trakcie infekcji górnych dróg oddechowych - im szybciej, tym lepiej. Jest to lek…

Zobacz więcej

Czy dziecko chore na astmę może przyjmować aspirynę?

Aspiryna (kwas acetylosalicylowy) jest najstarszym, stosowanym po dzień dzisiejszy środkiem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Aspiryna nie powinna być jednak w…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
07 października 2021 mgr farm. Natika Karolak
28 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
23 lipca 2021 Natalia Górska
09 lipca 2021 mgr farm. Katarzyna Szkaradek
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)