2
29 stycznia 2021
Mateusz Durbas Autor
Autor
mgr
Mateusz Durbas

Antyoksydanty – jak wpływają na nasze zdrowie?

Antyoksydanty oraz przeciwutleniacze są powszechnie używane w odniesieniu do wielu bioaktywnych substancji, które naturalnie występują w licznych produktach pochodzenia roślinnego, np. warzywach, owocach, ziołach, orzechach, nasionach, pestkach, gorzkim kakao czy niezwykle cenionej oliwie z oliwek z pierwszego tłoczenia. Antyoksydanty, ze względu na szerokie spektrum właściwości biologicznych w ludzkim organizmie, odgrywają ważną rolę w prewencji chorób cywilizacyjnych, ponieważ wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników tlenowych. 

Antyoksydanty oraz przeciwutleniacze są powszechnie używane w odniesieniu do wielu bioaktywnych substancji, które naturalnie występują w licznych produktach pochodzenia roślinnego, np. warzywach, owocach, ziołach, orzechach, nasionach, pestkach, gorzkim kakao czy niezwykle cenionej oliwie z oliwek z pierwszego tłoczenia. Antyoksydanty, ze względu na szerokie spektrum właściwości biologicznych w ludzkim organizmie, odgrywają ważną rolę w prewencji chorób cywilizacyjnych, ponieważ wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników tlenowych. 

Czym są wolne rodniki tlenowe? 

Wolne rodniki to cząsteczki, które zawierają co najmniej jeden niesparowany elektron na zewnętrznej powłoce elektronowej. Są one niezwykle reaktywne, ponieważ stale dążą do sparowania elektronów poprzez odebranie lub oddanie ich innym cząsteczkom. Warto w tym miejscu podkreślić, że tworzenie się wolnych rodników w komórkach organizmu zachodzi w sposób ciągły w wyniku licznych reakcji enzymatycznych i nieenzymatycznych. Reakcje enzymatyczne, które są źródłem wolnych rodników, obejmują te uczestniczące w łańcuchu oddechowym, fagocytozie (pochłanianiu mikroskopijnych ciał obcych przez komórkę), syntezie prostaglandyn (hormonów tkankowych, regulujących liczne procesy fizjologiczne) oraz w układzie cytochromu P-450.

Jak się okazuje, łańcuch oddechowy, czyli ostatni etap oddychania tlenowego jest źródłem blisko 90% wolnych rodników powstających w organizmie człowieka. Warto jednak podkreślić, iż wolne rodniki mogą powstawać również w nieenzymatycznych reakcjach tlenu ze związkami organicznymi, a także w tych inicjowanych przez reakcje jonizacyjne. Oznacza to, że wolne rodniki tlenowe generowane są wskutek przemian metabolicznych różnych substancji chemicznych, w tym leków, jak również oddziaływania różnorodnych czynników zewnętrznych, np. podwyższonej temperatury, ultradźwięków, ozonu, promieniowania jonizującego i ultrafioletowego, dymu tytoniowego, zanieczyszczeń powietrza oraz chemikaliów przemysłowych.  

Przeczytaj również:
Skutki stresu oksydacyjnego w organizmie

Wolne rodniki – jakie są ich źródła? 

Do najczęstszych wolnych źródeł rodników związanych z obecnym stylem życia należą: 

  • przewlekłe palenie tytoniu (zarówno czynne, jak i bierne), 
  • regularna konsumpcja alkoholu, 
  • nadmierna ilość zanieczyszczeń chemicznych w żywności (w szczególności szkodliwych metali ciężkich, dioksyn, aflatoksyn, patuliny czy pozostałości pestycydów), 
  • infekcje, 
  • długotrwały stres i napięcie psychiczne, 
  • brak higieny snu, 
  • niedobory żywieniowe, 
  • regularne spożycie wysokoprzetworzonej żywności, 
  • intensywny wysiłek fizyczny, 
  • promieniowanie jonizujące, 
  • promieniowanie ultrafioletowe, 
  • przyjmowanie niektórych leków, 
  • zanieczyszczenia środowiska (np. smog w okresie grzewczym, spaliny samochodowe). 

Stres oksydacyjny – co to jest? 

Stresem oksydacyjnym określa się stan zaburzonej równowagi pomiędzy wytwarzaniem wolnych rodników tlenowych, a naturalną obroną antyoksydacyjną ludzkiego organizmu. Dobrze wiadomo, iż przewlekły stres oksydacyjny prowadzi do uszkodzenia błon komórkowych, białek, lipidów, polisacharydów, DNA, a co za tym idzie – zwiększa ryzyko rozwoju chorób układu krążenia, cukrzycy, chorób oczu związanych z wiekiem oraz chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Parkinsona czy Alzheimera

Schorzenia o podłożu wolnorodnikowym 

Podłoże wolnorodnikowe mają w ludzkim organizmie poniższe schorzenia i zaburzenia: 

  • choroby układu sercowo-naczyniowego (np. choroba niedokrwienna serca, udar mózgu, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze), 
  • choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Alzheimera, Parkinsona, stwardnienie rozsiane), 
  • choroby oczu (np. zwyrodnienie plamki żółtej oka związane z wiekiem, zaćma), 
  • choroby skóry (np. łuszczyca, egzema), 
  • choroby układu oddechowego (np. astma, przewlekłe zapalenie oskrzeli), 
  • choroby przewodu pokarmowego (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodowa choroba żołądka i dwunastnicy), 
  • choroby nowotworowe, 
  • choroby autoimmunizacyjne, 
  • alergie, 
  • infekcje (np. wirusowe, grzybicze), 
  • przewlekłe stany zapalne, 
  • cukrzyca, 
  • choroba zwyrodnieniowa stawów, 
  • reumatoidalne zapalenie stawów, 
  • uszkodzenia mięśni szkieletowych w wyniku intensywnych ćwiczeń, 
  • przyspieszenie procesu starzenia się organizmu ludzkiego (np. demencja starcza, sucha skóra, spadek elastyczności i jędrności tkanek skóry), 
  • uszkodzenia białek, lipidów, DNA. 

Czym dokładnie są antyoksydanty? 

Antyoksydanty, powszechnie znane również jako przeciwutleniacze to grupa związków biologicznie aktywnych, których zasadnicza funkcja polega na ochronie komórek i tkanek żywego organizmu przed szkodliwym działaniem wolnych rodników tlenowych. Przeciwutleniacze wchodzą w interakcję z wolnymi rodnikami i odpowiadają za nieswoiste reakcje, które prowadzą do finalnej inaktywacji reaktywnych form tlenu. Warto zaznaczyć, że ludzki organizm dysponuje licznymi mechanizmami obronnymi, których zadaniem jest neutralizacja niekorzystnego działania wolnych rodników tlenowych.  

Jednakże szczególnie ważną rolę w zmniejszaniu uszkodzeń oksydacyjnych odgrywają drobnocząsteczkowe antyoksydanty, czyli związki pochodzenia egzogennego, które na bieżąco dostarczane są do organizmu człowieka wraz z pożywieniem. Zalicza się do nich m.in.: witaminę A, C, E, cynk, selen, karotenoidy, związki polifenolowe, melatoninę czy koenzym Q10.  

Jakie wyróżniamy przykładowe antyoksydanty enzymatyczne? 

  • Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD), 
  • Katalaza (CAT), 
  • Peroksydaza glutationowa, 
  • Transferaza glutationowa, 
  • Reduktaza glutationowa. 

Jakie z kolei są najpowszechniejsze antyoksydanty nieenzymatyczne? 

  • Glutation, 
  • Witamina A, 
  • Witamina C, 
  • Witamina E, 
  • Składniki mineralne (np. selen, cynk), 
  • Karotenoidy (np. β-karoten, likopen, luteina, zeaksantyna, astaksantyna), 
  • Polifenole (np. flawonoidy, lignany, resweratrol),  
  • Betalainy (np. betanina, betacyjanina), 
  • Koenzym Q10, 
  • Melatonina, 
  • Melationeiny (białka chroniące komórki przed wolnymi jonami metali ciężkich). 

Gdzie szukać antyoksydantów w diecie? 

  • Warzywa (np. brokuły, szpinak, jarmuż, natka pietruszki, marchew, papryka, pomidory, buraki, cebula, czosnek, por, boćwina, brukselka, kalafior, różne rodzaje kapusty oraz sałaty), 
  • Owoce (np. czarne jagody, borówki, jeżyny, porzeczki, agrest, czereśnie, truskawki, maliny, wiśnie, pomarańcze, grejpfruty, kiwi, liczi, mandarynki, śliwki, winogrona, dzika róża, aronia, żurawina, morele, jabłka, gruszki, mango, papaja, brzoskwinie, awokado), 
  • Suszone owoce (np. śliwki, morele, jagody goji, żurawina, rodzynki, daktyle, figi), 
  • Soki (np. z czarnych porzeczek, aronii, czerwonych winogron, buraka), 
  • Nasiona roślin strączkowych (np. soja, bób, fasola, soczewica, groch, ciecierzyca), 
  • Pełnoziarniste produkty zbożowe (np. płatki owsiane, kasza gryczana, zarodki pszenne, otręby żytnie oraz pszenne), 
  • Orzechy (np. laskowe, włoskie, nerkowca, arachidowe, brazylijskie, pistacjowe, migdały), 
  • Nasiona (np. siemię lniane, chia, sezam, mak niebieski, słonecznik), 
  • Pestki (np. dyni), 
  • Gorzkie kakao i jego przetwory (np. gorzka czekolada o wysokiej zawartości kakao), 
  • Oleje (np. oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, olej rzepakowy), 
  • Zioła (np. bazylia, rozmaryn, szałwia, oregano, majeranek, tymianek), 
  • Przyprawy (np. cynamon, kurkuma, imbir, papryka chili, pieprz czarny, kminek, goździki), 
  • Kiełki (np. lucerny, brokuła), 
  • Jaja kurze całe, 
  • Ryby łososiowate i owoce morza
  • Napoje (np. zielona i czerwona herbata, czarna kawa, napar z liści mięty pieprzowej, melisy lekarskiej, szałwii oraz czerwone wino okazjonalnie w niewielkich ilościach, tj. nie więcej niż 1 – 2 lampki w ciągu dnia). 

Podsumowanie 

  • Uszkodzenia wywołane przez wolne rodniki tlenowe przyczyniają się do wystąpienia wielu długotrwałych problemów zdrowotnych, takich jak choćby schorzenia układu sercowo-naczyniowego, cukrzyca, nowotwory, infekcje, przewlekłe stany zapalne, zaćma oraz choroby neurodegeneracyjne. 
  • Antyoksydanty chronią przed licznymi zmianami degeneracyjnymi tkanek wynikającymi z nadmiernej aktywności wolnych rodników, zapobiegając tworzeniu się reaktywnych form tlenu, wymiatając je skutecznie lub przyspieszając ich rozkład. 
  • Warto włączać codziennie do diety różnokolorowe świeże warzywa oraz owoce, jak również rozmaite zioła, przyprawy, kiełki, nasiona roślin strączkowych, gruboziarniste produkty zbożowe, niesolone i niesłodzone orzechy, pestki, nasiona, gorzkie kakao, oliwę z oliwek extra virgin, które naturalnie obfitują w wiele niezwykle cennych dla zdrowia bioaktywnych związków o właściwościach antyoksydacyjnych. 

Źródła: 

  • Puzanowska-Tarasiewicz H., Kuźmicka L., Tarasiewicz M.: Antyoksydanty a reaktywne formy tlenu. Bromat. Chem. Toksykol. – XLIII, 2010, 1, 9–14. 
  • Lobo V., Patil A., Phatak A., et al.: Free radicals, antioxidants and functional foods: Impact on human health. Pharmacogn Rev. 2010 Jul-Dec; 4(8): 118–126. 
  • Karpińska A., Gromadzka G.: Stres oksydacyjny i naturalne mechanizmy antyoksydacyjne – znaczenie w procesie neurodegeneracji. Od mechanizmów molekularnych do strategii terapeutycznych. Postepy Hig Med Dosw (online), 2013; 67: 43-53. 
  • Igielska-Kalwat J., Gościańska J., Nowak I.: Karotenoidy jako naturalne antyoksydanty. Postepy Hig Med Dosw (online), 2015; 69: 418-428. 
  • Dhanjal D.S., Bhardwaj S., Sharma R., et al.: Plant Fortification of the Diet for Anti-Ageing Effects: A Review. Nutrients. 2020 Oct; 12(10): 3008. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Marta Junowicz Autor

Marta Junowicz

mgr farm.

Czy po szczepieniu na COVID-19 można nadal zarażać?

Kwestia ta nadal nie do końca została poznana i jest tematem badań. Istnieje prawdopodobieństwo, że osoby zaszczepione mogą transmitować wirusa, dlatego…

Zobacz więcej

Marta Grabowska Autor

Marta Grabowska

mgr farm.

Szczepionka na koronawirusa dla dzieci

Szczepionki dostępne na polskim rynku przeznaczone są dla osób powyżej 16 lat (Pfizer BioNTech) oraz dla osób powyżej 18 roku…

Zobacz więcej

Marta Junowicz Autor

Marta Junowicz

mgr farm.

Czy szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe?

Od 2021 roku szczepionka przeciwko rotawirusom została wprowadzona do Programu Szczepień Ochronnych jako pozycja obowiązkowa. Bezpłatne szczepienie obejmie dzieci urodzone po 31 grudnia…

Zobacz więcej

Marta Junowicz Autor

Marta Junowicz

mgr farm.

Szczepionka przeciw koronawirusowi

Oficjalna informacja producenta szczepionki mówi, że po rozcieńczeniu fiolka zawiera 5 dawek po 0,3 ml. Postępując zgodnie z instrukcją przygotowania…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Ujemne Rh u kobiety w ciąży

Ujemny czynnik Rh u matki powoduje, że jej organizm uznaje taki czynnik jako obcy, a jej układ odpornościowy będzie atakował…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Czy to może być zapalenie pęcherza?

Podejrzenie zapalenia pęcherza można wysnuć na podstawie towarzyszących mu często objawów. Są to: ból przy oddawaniu moczu, ból w okolicy…

Zobacz więcej

Poradnik Gemini Autor

Poradnik Gemini

Czy opryszczkę można wyleczyć?

Niestety wirus opryszczki pozostaje w organizmie przez całe życie. Objawy nawracają i są przerywane okresem latencji, czyli utajenia. Wirus HSV…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii?

Powinna Pani rozpocząć od wizyty u lekarza rodzinnego. Jeśli istnieje podejrzenie celiakii, konieczne będzie skierowanie do poradni gastroenterologicznej. Najczęściej diagnostyka…

Zobacz więcej

Dołącz do wspólnej dyskusji
Czytaj także
27 stycznia 2021 mgr Ewelina Zawada
21 stycznia 2021 mgr Aniela Brzozowska
28 grudnia 2020 mgr Aniela Brzozowska
08 grudnia 2020 mgr farm. Magdalena Fuszara
06 listopada 2020 mgr farm. Monika Cichocka
05 listopada 2020 mgr farm. Monika Cichocka
27 października 2020 mgr farm. Monika Cichocka
14 października 2020 mgr farm. Marta Grabowska
Zobacz więcej
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)