3
29 stycznia 2021

Antyoksydanty – jak wpływają na nasze zdrowie?

Antyoksydanty oraz przeciwutleniacze są powszechnie używane w odniesieniu do wielu bioaktywnych substancji, które naturalnie występują w licznych produktach pochodzenia roślinnego, np. warzywach, owocach, ziołach, orzechach, nasionach, pestkach, gorzkim kakao czy niezwykle cenionej oliwie z oliwek z pierwszego tłoczenia. Antyoksydanty, ze względu na szerokie spektrum właściwości biologicznych w ludzkim organizmie, odgrywają ważną rolę w prewencji chorób cywilizacyjnych, ponieważ wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników tlenowych. 

Czym są wolne rodniki tlenowe? 

Wolne rodniki to cząsteczki, które zawierają co najmniej jeden niesparowany elektron na zewnętrznej powłoce elektronowej. Są one niezwykle reaktywne, ponieważ stale dążą do sparowania elektronów poprzez odebranie lub oddanie ich innym cząsteczkom. Warto w tym miejscu podkreślić, że tworzenie się wolnych rodników w komórkach organizmu zachodzi w sposób ciągły w wyniku licznych reakcji enzymatycznych i nieenzymatycznych. Reakcje enzymatyczne, które są źródłem wolnych rodników, obejmują te uczestniczące w łańcuchu oddechowym, fagocytozie (pochłanianiu mikroskopijnych ciał obcych przez komórkę), syntezie prostaglandyn (hormonów tkankowych, regulujących liczne procesy fizjologiczne) oraz w układzie cytochromu P-450.

Jak się okazuje, łańcuch oddechowy, czyli ostatni etap oddychania tlenowego jest źródłem blisko 90% wolnych rodników powstających w organizmie człowieka. Warto jednak podkreślić, iż wolne rodniki mogą powstawać również w nieenzymatycznych reakcjach tlenu ze związkami organicznymi, a także w tych inicjowanych przez reakcje jonizacyjne. Oznacza to, że wolne rodniki tlenowe generowane są wskutek przemian metabolicznych różnych substancji chemicznych, w tym leków, jak również oddziaływania różnorodnych czynników zewnętrznych, np. podwyższonej temperatury, ultradźwięków, ozonu, promieniowania jonizującego i ultrafioletowego, dymu tytoniowego, zanieczyszczeń powietrza oraz chemikaliów przemysłowych.  

Przeczytaj również:
Skutki stresu oksydacyjnego w organizmie

Wolne rodniki – jakie są ich źródła? 

Do najczęstszych wolnych źródeł rodników związanych z obecnym stylem życia należą: 

  • przewlekłe palenie tytoniu (zarówno czynne, jak i bierne), 
  • regularna konsumpcja alkoholu, 
  • nadmierna ilość zanieczyszczeń chemicznych w żywności (w szczególności szkodliwych metali ciężkich, dioksyn, aflatoksyn, patuliny czy pozostałości pestycydów), 
  • infekcje, 
  • długotrwały stres i napięcie psychiczne, 
  • brak higieny snu, 
  • niedobory żywieniowe, 
  • regularne spożycie wysokoprzetworzonej żywności, 
  • intensywny wysiłek fizyczny, 
  • promieniowanie jonizujące, 
  • promieniowanie ultrafioletowe, 
  • przyjmowanie niektórych leków, 
  • zanieczyszczenia środowiska (np. smog w okresie grzewczym, spaliny samochodowe). 

Stres oksydacyjny – co to jest? 

Stresem oksydacyjnym określa się stan zaburzonej równowagi pomiędzy wytwarzaniem wolnych rodników tlenowych, a naturalną obroną antyoksydacyjną ludzkiego organizmu. Dobrze wiadomo, iż przewlekły stres oksydacyjny prowadzi do uszkodzenia błon komórkowych, białek, lipidów, polisacharydów, DNA, a co za tym idzie – zwiększa ryzyko rozwoju chorób układu krążenia, cukrzycy, chorób oczu związanych z wiekiem oraz chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Parkinsona czy Alzheimera

Schorzenia o podłożu wolnorodnikowym 

Podłoże wolnorodnikowe mają w ludzkim organizmie poniższe schorzenia i zaburzenia: 

  • choroby układu sercowo-naczyniowego (np. choroba niedokrwienna serca, udar mózgu, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze), 
  • choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Alzheimera, Parkinsona, stwardnienie rozsiane), 
  • choroby oczu (np. zwyrodnienie plamki żółtej oka związane z wiekiem, zaćma), 
  • choroby skóry (np. łuszczyca, egzema), 
  • choroby układu oddechowego (np. astma, przewlekłe zapalenie oskrzeli), 
  • choroby przewodu pokarmowego (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodowa choroba żołądka i dwunastnicy), 
  • choroby nowotworowe, 
  • choroby autoimmunizacyjne, 
  • alergie, 
  • infekcje (np. wirusowe, grzybicze), 
  • przewlekłe stany zapalne, 
  • cukrzyca, 
  • choroba zwyrodnieniowa stawów, 
  • reumatoidalne zapalenie stawów, 
  • uszkodzenia mięśni szkieletowych w wyniku intensywnych ćwiczeń, 
  • przyspieszenie procesu starzenia się organizmu ludzkiego (np. demencja starcza, sucha skóra, spadek elastyczności i jędrności tkanek skóry), 
  • uszkodzenia białek, lipidów, DNA. 

Czym dokładnie są antyoksydanty? 

Antyoksydanty, powszechnie znane również jako przeciwutleniacze to grupa związków biologicznie aktywnych, których zasadnicza funkcja polega na ochronie komórek i tkanek żywego organizmu przed szkodliwym działaniem wolnych rodników tlenowych. Przeciwutleniacze wchodzą w interakcję z wolnymi rodnikami i odpowiadają za nieswoiste reakcje, które prowadzą do finalnej inaktywacji reaktywnych form tlenu. Warto zaznaczyć, że ludzki organizm dysponuje licznymi mechanizmami obronnymi, których zadaniem jest neutralizacja niekorzystnego działania wolnych rodników tlenowych.  

Jednakże szczególnie ważną rolę w zmniejszaniu uszkodzeń oksydacyjnych odgrywają drobnocząsteczkowe antyoksydanty, czyli związki pochodzenia egzogennego, które na bieżąco dostarczane są do organizmu człowieka wraz z pożywieniem. Zalicza się do nich m.in.: witaminę A, C, E, cynk, selen, karotenoidy, związki polifenolowe, melatoninę czy koenzym Q10.  

Jakie wyróżniamy przykładowe antyoksydanty enzymatyczne? 

  • Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD), 
  • Katalaza (CAT), 
  • Peroksydaza glutationowa, 
  • Transferaza glutationowa, 
  • Reduktaza glutationowa. 

Jakie z kolei są najpowszechniejsze antyoksydanty nieenzymatyczne? 

  • Glutation, 
  • Witamina A, 
  • Witamina C, 
  • Witamina E, 
  • Składniki mineralne (np. selen, cynk), 
  • Karotenoidy (np. β-karoten, likopen, luteina, zeaksantyna, astaksantyna), 
  • Polifenole (np. flawonoidy, lignany, resweratrol),  
  • Betalainy (np. betanina, betacyjanina), 
  • Koenzym Q10, 
  • Melatonina, 
  • Melationeiny (białka chroniące komórki przed wolnymi jonami metali ciężkich). 

Gdzie szukać antyoksydantów w diecie? 

  • Warzywa (np. brokuły, szpinak, jarmuż, natka pietruszki, marchew, papryka, pomidory, buraki, cebula, czosnek, por, boćwina, brukselka, kalafior, różne rodzaje kapusty oraz sałaty), 
  • Owoce (np. czarne jagody, borówki, jeżyny, porzeczki, agrest, czereśnie, truskawki, maliny, wiśnie, pomarańcze, grejpfruty, kiwi, liczi, mandarynki, śliwki, winogrona, dzika róża, aronia, żurawina, morele, jabłka, gruszki, mango, papaja, brzoskwinie, awokado), 
  • Suszone owoce (np. śliwki, morele, jagody goji, żurawina, rodzynki, daktyle, figi), 
  • Soki (np. z czarnych porzeczek, aronii, czerwonych winogron, buraka), 
  • Nasiona roślin strączkowych (np. soja, bób, fasola, soczewica, groch, ciecierzyca), 
  • Pełnoziarniste produkty zbożowe (np. płatki owsiane, kasza gryczana, zarodki pszenne, otręby żytnie oraz pszenne), 
  • Orzechy (np. laskowe, włoskie, nerkowca, arachidowe, brazylijskie, pistacjowe, migdały), 
  • Nasiona (np. siemię lniane, chia, sezam, mak niebieski, słonecznik), 
  • Pestki (np. dyni), 
  • Gorzkie kakao i jego przetwory (np. gorzka czekolada o wysokiej zawartości kakao), 
  • Oleje (np. oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, olej rzepakowy), 
  • Zioła (np. bazylia, rozmaryn, szałwia, oregano, majeranek, tymianek), 
  • Przyprawy (np. cynamon, kurkuma, imbir, papryka chili, pieprz czarny, kminek, goździki), 
  • Kiełki (np. lucerny, brokuła), 
  • Jaja kurze całe, 
  • Ryby łososiowate i owoce morza
  • Napoje (np. zielona i czerwona herbata, czarna kawa, napar z liści mięty pieprzowej, melisy lekarskiej, szałwii oraz czerwone wino okazjonalnie w niewielkich ilościach, tj. nie więcej niż 1 – 2 lampki w ciągu dnia). 

Podsumowanie 

  • Uszkodzenia wywołane przez wolne rodniki tlenowe przyczyniają się do wystąpienia wielu długotrwałych problemów zdrowotnych, takich jak choćby schorzenia układu sercowo-naczyniowego, cukrzyca, nowotwory, infekcje, przewlekłe stany zapalne, zaćma oraz choroby neurodegeneracyjne. 
  • Antyoksydanty chronią przed licznymi zmianami degeneracyjnymi tkanek wynikającymi z nadmiernej aktywności wolnych rodników, zapobiegając tworzeniu się reaktywnych form tlenu, wymiatając je skutecznie lub przyspieszając ich rozkład. 
  • Warto włączać codziennie do diety różnokolorowe świeże warzywa oraz owoce, jak również rozmaite zioła, przyprawy, kiełki, nasiona roślin strączkowych, gruboziarniste produkty zbożowe, niesolone i niesłodzone orzechy, pestki, nasiona, gorzkie kakao, oliwę z oliwek extra virgin, które naturalnie obfitują w wiele niezwykle cennych dla zdrowia bioaktywnych związków o właściwościach antyoksydacyjnych. 

Źródła: 

  • Puzanowska-Tarasiewicz H., Kuźmicka L., Tarasiewicz M.: Antyoksydanty a reaktywne formy tlenu. Bromat. Chem. Toksykol. – XLIII, 2010, 1, 9–14. 
  • Lobo V., Patil A., Phatak A., et al.: Free radicals, antioxidants and functional foods: Impact on human health. Pharmacogn Rev. 2010 Jul-Dec; 4(8): 118–126. 
  • Karpińska A., Gromadzka G.: Stres oksydacyjny i naturalne mechanizmy antyoksydacyjne – znaczenie w procesie neurodegeneracji. Od mechanizmów molekularnych do strategii terapeutycznych. Postepy Hig Med Dosw (online), 2013; 67: 43-53. 
  • Igielska-Kalwat J., Gościańska J., Nowak I.: Karotenoidy jako naturalne antyoksydanty. Postepy Hig Med Dosw (online), 2015; 69: 418-428. 
  • Dhanjal D.S., Bhardwaj S., Sharma R., et al.: Plant Fortification of the Diet for Anti-Ageing Effects: A Review. Nutrients. 2020 Oct; 12(10): 3008. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Beta-karoten a witamina A

Beta-karoten jest prekursorem witaminy A i tak samo jak witamina A wykazuje właściwości przeciwutleniające. Przekształca się w witaminę A w…

Zobacz więcej

Zawartość witaminy C w pomarańczy

W pomarańczy jest około 50 miligramów witaminy C na 100 gramów produktu. Przeczytaj więcej:Jakie jest dzienne zapotrzebowanie na witaminę C?Witamina…

Zobacz więcej

W jakich produktach jest magnez?

Produkty bogate w magnez to przede wszystkim: kakao (i czekolada), pestki dyni, otręby pszenne, kasza gryczana, groch, brązowy ryż. Jeśli…

Zobacz więcej

Jak przechowywać olej lniany?

Olej lniany należy przechowywać w lodówce, ponieważ  przedłuży to jego trwałość. Po otwarciu olej lniany należy zużyć do daty ważności.…

Zobacz więcej

Niskie ciśnienie krwi i zawroty głowy – jak sobie radzić z hipotonią?

Przede wszystkim proszę skonsultować swoje wyniki z innymi lekarzami oraz wykonać dodatkowe badania, np. na poziom hormonów tarczycy, przysadki oraz…

Zobacz więcej

Jak wybrać preparat z magnezem oraz coś na koncentrację i pamięć?

Przy wyborze preparatu magnezowego radziłabym sugerować się tym, czy dany produkt jest lekiem, czy suplementem diety. Leki mają udowodnioną skuteczność…

Zobacz więcej

Jak długo można przyjmować suplementy po terminie?

Termin przydatności leku/suplementu jest formalną granicą jego przydatności. Producent gwarantuje trwałość substancji czynnych i czystość mikrobiologiczną preparatu do dnia daty…

Zobacz więcej

Jak leczyć chroniczne zmęczenie?

Przede wszystkim powinna Pani udać się do lekarza rodzinnego w celu zdiagnozowania albo wyeliminowania chorób, których objawem mogłoby być chroniczne…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Czytaj także
26 kwietnia 2021 mgr farm. Karolina Kochańska
15 kwietnia 2021 mgr farm. Aneta Sara Lis
12 kwietnia 2021 mgr farm. Natalia Sadowska
30 marca 2021 mgr farm. Magdalena Stalmirska
19 marca 2021 mgr Beata Ossowska
19 marca 2021 mgr Mateusz Durbas
16 marca 2021 mgr Natalia Adamczuk
25 lutego 2021 mgr Aniela Brzozowska
29 stycznia 2021 mgr Mateusz Durbas
Zobacz więcej
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)