2
16 lutego 2021

Badania profilaktyczne u kobiet

Badania profilaktyczne są elementem działań profilaktycznych II fazy, które mają na celu wczesne wykrycie choroby oraz szybkie rozpoczęcie leczenia, dające największą szansę na jego pozytywny efekt. To, jakim badaniom należy się poddać, zależy od wieku kobiety. 

Badanie cytologiczne komórek nabłonka szyjki macicy 

Badanie cytologiczne komórek nabłonka szyjki macicy jest badaniem stanowiącym podstawę programu Ministerstwa Zdrowia w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy. Można je wykonać w gabinecie ginekologicznym udzielającym świadczeń ze środków publicznych raz na 3 lata, poczynając od 25. roku życia, a kończąc na 59. roku życia. W przypadku pacjentek obciążonych czynnikami ryzyka takimi jak zakażenie wirusem HPV, wirusem HIV lub będących w stanie immunosupresji polekowej badanie wykonuje się raz do roku.  

Towarzystwa ginekologiczne zalecają wykonywanie badania: 

  • co roku u wszystkich kobiet, które rozpoczęły aktywność seksualną, 
  • po 21. roku życia – jeśli kobieta do tego momentu nie podjęła aktywności seksualnej. 

Coroczna kontrola powinna trwać do 30. roku życia. Po tym czasie – po uzyskaniu trzech prawidłowych wyników w corocznych badaniach – można przejść do schematu badań co 3 lata. Zgodnie z zaleceniami towarzystw ginekologicznych kontrola cytologiczna nie jest konieczna po menopauzie.   

Przeczytaj również:
Badanie cytologiczne – sprawdź, dlaczego jest takie ważne

Na czym polega badanie? Jak się do niego przygotować? 

Istotny jest czas wykonania badania – nie można go przeprowadzić w trakcie trwania krwawienia miesięcznego oraz w ciągu 4 dni poprzedzających krwawienie i 4 dni po jego zakończeniu. Ponadto na 4 dni przed badaniem nie należy stosować leków ani innych preparatów, w tym probiotyków w formie dopochwowej. Przez 3 dni przed badaniem należy również powstrzymać się od współżycia. 

Badanie przeprowadza się na fotelu ginekologicznym po założeniu wziernika ginekologicznego. Lekarz za pomocą specjalnie zaprojektowanej w tym celu szczoteczki pobiera komórki z tarczy szyjki macicy, strefy przejściowej oraz z kanału szyjki macicy. Od razu po pobraniu materiału przenosi go na szkiełko podstawowe, a następnie utrwala, aby uzyskane komórki nie uległy uszkodzeniu. Następnie w pracowni patomorfologicznej preparat zostaje wybarwiony oraz oceniony przez lekarza patomorfologa. Jeżeli wynik badania jest prawidłowy, należy powtórzyć je według schematu odpowiedniego dla wieku i wskazań.  

W przypadku nieprawidłowości konsultujący lekarz decyduje o dalszym postępowaniu – wcześniejszym powtórzeniu badania po 1, 3 lub 6. miesiącach lub wykonaniu badania histopatologicznego wycinka. 

Profilaktyka chorób układu sercowo-naczyniowego 

Choroby układu sercowo-naczyniowego stanowią pierwszą przyczynę zgonów w Polsce. Podświadomie kojarzymy je z osobami w wieku starszym, jednak nie tylko one są narażone na rozwój takich schorzeń jak nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, zatorowość płucna, kardiomiopatie czy nawet zawał serca i udar mózgu. W profilaktyce najistotniejsza jest wczesna identyfikacja czynników sprzyjających rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych oraz ich wczesne i skuteczne wyeliminowanie. W Polsce cel ten realizuje program Ministerstwa Zdrowia o nazwie POLKARD. Jego odbiorcami mogą być kobiety w 35, 40, 45, 50 i 55 roku życia, u których dotychczas nie rozpoznano choroby sercowo-naczyniowej. Aby wziąć w nim udział, należy zgłosić się do lekarza rodzinnego. Lekarz podczas wizyty zbierze wywiad dotyczący stylu życia pacjentki, dolegliwości, nawyków oraz rodzinnych obciążeń chorobowych. Dokona pomiaru ciśnienia tętniczego krwi oraz zleci badania laboratoryjne

  • morfologię krwi obwodowej,  
  • lipidogram, 
  • poziom glukozy, 
  • badanie moczu. 

W razie wykrycia nieprawidłowości lekarz wdraża stosowne leczenie, kieruje na dalsze, pogłębione badania lub zleca kontrolę i wyznacza kolejną wizytę.  

Przeczytaj również:
Nadciśnienie tętnicze – przyczyny, przebieg i leczenie
Nadciśnienie tętnicze – jak się je leczy?

Należy pamiętać, że najważniejszym elementem profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych jest wpływanie na ich modyfikowalne czynniki ryzyka. Oznacza to: 

  • stosowanie zbilansowanej diety, 
  • normalizację wagi ciała w przypadku nadwagi i otyłości,  
  • regularną aktywność fizyczną, 
  • zaprzestanie palenia tytoniu. 

Mammografia 

Rak piersi to nowotwór, który najczęściej dotyka kobiet w wieku 50-69 lat.  

Pacjentki należące do tej grupy wiekowej stanowią ponad połowę chorujących.  

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą również: 

  • wczesna pierwsza miesiączka (poniżej 12 roku życia), 
  • późna ostatnia miesiączka (powyżej 54 roku życia), 
  • bezdzietność, późne macierzyństwo, krótkie karmienie piersią lub jego brak, 
  • długotrwała hormonalna terapia zastępcza, 
  • antykoncepcja hormonalna, 
  • otyłość, niska aktywność fizyczna, nadużywanie alkoholu. 

Co ważne, wczesne wykrycie raka daje możliwość wdrożenia skutecznej terapii, a w konsekwencji zmniejszenie śmiertelności z jego powodu. Właśnie w tym celu realizowany jest program badań przesiewowych w kierunku raka piersi, obejmujący badanie mammograficzne wykonywane raz na dwa lata, a w przypadku wykrycia niepokojących zmian częściej. Skierowany jest on do kobiet należących do grupy najwyższego ryzyka, czyli w wieku 50-69 lat. 

Przeczytaj również:
Profilaktyka raka piersi. Czy możemy zapobiec chorobie?

Jak przebiega badanie? 

Badanie przeprowadzane jest w pozycji stojącej. W przypadku kobiet miesiączkujących najlepiej przeprowadzać je między 7 a 12 dniem cyklu w celu zniwelowania nieprzyjemnych doznań. Największą dokładność badania obserwuje się w ocenie piersi o budowie tłuszczowej, z niewielką ilością tkanki gruczołowej, charakterystycznej dla kobiet w wieku około- i pomenopauzalnym. 

Przed rozpoczęciem badania pacjentka musi zdjąć odzież oraz biżuterię od pasa w górę. Następnie staje w wyprostowanej pozycji przed aparatem. Każdą pierś układa się na płycie aparatu, następuje krótki, trwający od 5 do 10 sekund ucisk, w którego trakcie tkanki prześwietlane są promieniami rentgenowskimi. Każda pierś badana jest w dwóch projekcjach kraniokaudalnej (od strony głowy w stronę stóp) oraz skośnej. Dawka promieniowania wykorzystywana przy badaniu jest ponad 3 razy mniejsza niż przy standardowym zdjęciu RTG kręgosłupa lędźwiowego. Całe badanie trwa krótko, do 10 minut. 

Po zakończeniu badania należy poczekać, aż wykonujący je technik potwierdzi dobrą jakość techniczną uzyskanych obrazów, umożliwiającą wiarygodną ocenę. 

Następnie badanie jest oceniane przez lekarza radiologa. Wynik wyraża się w 7-stopniowej skali BI-RADS wraz z zalecaniami co do dalszego postępowania. Zależy ono od wyniku:  

  • w przypadku stwierdzenia obrazu prawidłowego lub typowego dla zmiany łagodnej zalecane jest ponowne badanie według kalendarza badań przesiewowych,  
  • w przypadku obrazu zmiany prawdopodobnie łagodnej zaleca się ponowne badanie po upływie 6 miesięcy,  
  • w przypadku zmian podejrzanych i prawdopodobnie złośliwych wykonuje się biopsję zmiany w celu określenia jej charakteru.  

Istnieje możliwość uzyskania wyniku oznaczającego niekompletność oceny, co może wynikać na przykład ze zbyt gruczołowej budowy piersi. Wówczas konieczne jest wykonanie dodatkowych badań obrazowych, takich jak USG piersi. 

Profilaktyka raka piersi u pacjentek obciążonych mutacją w genach BRCA 1 i BRCA 2 

Pacjentki z potwierdzoną mutacją predysponującą do wczesnego wystąpienia dziedzicznego raka piersi i jajnika są zwykle pod opieką poradni genetycznych. Profilaktyka raka piersi w postaci regularnych badań obrazowych powinna się u nich rozpocząć już po ukończeniu 31. roku życia. Według zaleceń Amerykańskiego Kolegium Ginekologów i Położników corocznie takie pacjentki powinny mieć wykonywaną mammografię oraz rezonans magnetyczny piersi. 

Kolonoskopia 

Rak jelita grubego, jeden z najczęściej występujących nowotworów, rozwija się podstępnie, ponieważ często nie daje wczesnych objawów. Jednocześnie, gdy zostanie wykryty na etapie zaawansowania miejscowego w jelicie, może być skutecznie leczony. W celu stawiania wczesnej diagnozy, umożliwiającej radykalne wyleczenie, powstał program badań przesiewowych, który polega na przeprowadzaniu kolonoskopii. Skierowany jest on do następujących grup pacjentów: 

  • osób w wieku 55-64 lat, które otrzymały imienne zaproszenie, 
  • osób w wieku 50-65 lat, które nie miały wykonanej kolonoskopii w ciągu 10 lat, 
  • osób w wieku 40-49 lat, jeżeli u ich krewnego I stopnia wykryto raka jelita grubego, 
  • osób w wieku 25-49 lat, obciążonych potwierdzonym w badaniu genetycznym zespołem HNPCC. 

Przeczytaj również:
Kolonoskopia – jak przebiega badanie? Jak się do niego przygotować?

Na czym polega badanie? 

Badanie polega na wprowadzeniu do jelita grubego kolonoskopu – giętkiego endoskopu wyposażonego w kamerkę, źródło światła oraz tor roboczy. Pacjent układa się na lewym boku, podciągając kolana do klatki piersiowej. Lekarz, po uprzednim zbadaniu okolicy odbytu, delikatnie wprowadza kolonoskop do dolnego odcinka przewodu pokarmowego. W czasie przesuwania endoskopu do jelita pompowane jest powietrze, umożliwiające dokładne obejrzenie wewnętrznej powierzchni jego ścian. W czasie badania istnieje możliwość pobrania wycinków z błony śluzowej, podejrzanych zmian lub usunięcia polipów. Preparaty przesyła się następnie do zakładu patomorfologii celem przeprowadzenia badania histopatologicznego. 

Jak przygotować się do badania? 

Do przeprowadzenia kolonoskopii konieczne jest odpowiednie oczyszczenie jelita grubego z zalegających w nim resztek pokarmowych. W tym celu pacjent musi stosować dietę ubogoresztkową, a następnie głodówkę oraz doustne preparaty przeczyszczające. Przygotowanie do badania trwa ok. 1-2 dni – zależnie od stosowanych preparatów i osobniczych wskazań. Osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe przed planowanym badaniem muszą skonsultować się ze swoim lekarzem prowadzącym, który zadecyduje o możliwości ich czasowego odstawienia lub zmiany na inne preparaty. 

Jakie korzyści wynikają z przeprowadzenia badania? 

Kolonoskopia pozwala na wizualną ocenę powierzchni błony śluzowej jelita. W przypadku wykrycia obszarów o nieprawidłowym wyglądzie, zmian polipowatych lub większych nacieków guzowatych pozwala na pobranie wycinka z ich powierzchni, a w przypadku małych zmian – nawet usunięcie całych polipów. Uzyskany materiał po wykonaniu badania histopatologicznego pozwala określić charakter zmiany (złośliwa lub łagodna) oraz na tej podstawie zaplanować dalsze postępowanie. 

Jak wziąć udział w badaniu? 

Aby zgłosić się na badanie profilaktyczne, konieczne jest wypełnienie ankiety na stronie Programu Badań Przesiewowych raka jelita grubego oraz wybór ośrodka, w którym chce się je wykonać. 

Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi 

Jako nowotwory głowy i szyi określa się te, które rozwijają się w obrębie tkanek i narządów twarzoczaszki oraz szyi. Należą do nich: 

  • nowotwory górnego odcinka układu oddechowego, takie jak rak krtani czy jamy nosowej, 
  • nowotwory górnego odcinka układu pokarmowego, takie jak rak wargi, języka czy ślinianek,  
  • nowotwory zlokalizowane w okolicy gardła i migdałków,  
  • rzadsze, wywodzące się z elementów kostnych, mięśniowych, chłonnych czy pochodzące ze specyficznych dla tej lokalizacji tkanek, takich jak na przykład szkliwo zębów.  

Nowotwory okolicy głowy i szyi bardzo często rozpoznawane są w późnych stadiach zaawansowania, w których nie ma możliwości wyleczenia.  

Jedynie wczesne wykrycie nowotworu daje możliwość skutecznej terapii. 

Nowotwory głowy i szyi aż 5 razy częściej występują u mężczyzn niż u kobiet. Nie oznacza to jednak, że kobiety nie są na nie narażone, szczególnie jeśli należą do grup ryzyka. 

Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi, skierowany jest do pacjentów w wieku od 40 do 65 lat, należących do grup ryzyka: 

  • wieloletnich palaczy, 
  • osób nadużywających alkoholu, 
  • osób zarażonych wirusem HPV lub zaliczających się do grupy podwyższonego ryzyka zakażenia tym wirusem (osoby mające wielu partnerów seksualnych). 

Jak zgłosić się do programu? 

Można to zrobić na dwa sposoby. Możliwe jest zgłoszenie pacjenta przez jego lekarza rodzinnego. W tym trybie lekarz rodzinny ocenia objawy występujące u pacjenta, następnie wypełnia ankietę, która stanowi jednocześnie skierowanie do specjalistycznego ośrodka realizującego program. Możliwe jest również samodzielne zgłoszenie do ośrodka, gdzie pacjent sam wypełnia ankietę dotyczącą czynników ryzyka i objawów. Lista ośrodków realizujących program dostępna jest na stronie www.gov.pl.

Kiedy zgłosić się do lekarza? 

Do lekarza należy zgłosić się, jeśli zaobserwujemy u siebie niepokojący objaw, niezwiązany z trwającą infekcją dróg oddechowych, utrzymujący się od 3 tygodni lub dłużej. Do objawów tych należą: 

  • uczucie pieczenia języka, 
  • niegojące się owrzodzenie w jamie ustnej, 
  • utrzymujący się biały lub czerwony nalot w jamie ustnej, 
  • ból gardła, 
  • chrypka, 
  • trudności lub ból w trakcie połykania, 
  • wyczuwalny lub widoczny guz na szyi, 
  • niedrożność jednej dziurki nosa, 
  • krwisty wyciek z nosa. 

Jakie badania zostaną wykonane w ramach programu? 

W ramach programu pacjent zostanie zbadany przez lekarza specjalistę otolaryngologa, który wykona badanie przedmiotowe, oceniając jamę ustną, nosową, uszy, gardło środkowe i szyję, a następnie przeprowadzi badanie fiberoskopowe z użyciem małego endoskopu wprowadzanego przez nos, które to pozwoli na ocenę nosogardła, gardła dolnego i krtani. Po badaniu pacjent uzyska informację, czy wykryto u niego niepokojące zmiany i czy wymaga dalszych badań. 

Jeżeli lekarz zadecyduje o konieczności pogłębienia diagnostyki, pacjent zostanie skierowany na specjalistyczne procedury, zależnie od wykrytych u niego zmian: 

  • USG szyi,  
  • biopsję,  
  • pobranie wycinka z niepokojącej zmiany, 
  • badanie w kierunku zakażenia wirusem HPV. 

Program profilaktyki chorób naczyń mózgowych 

Do chorób naczyń mózgowych zaliczamy takie schorzenia jak udary niedokrwienne i krwotoczne mózgu, krwotoki śródmózgowe, krwotoki podpajęczynówkowe, zwężenia tętnic domózgowych i mózgowych oraz ich następstwa. Są to patologie stanowiące istotny problem zdrowotny. Chorujący na nie pacjenci często dotknięci są niepełnosprawnościami w stopniu od lekkiego do całkowitej niezdolności do samodzielnego funkcjonowania. Choroby te są jednak w dużej mierze zależne od modyfikowalnych czynników, takich jak złe nawyki czy nieleczone choroby sercowo-naczyniowe. Właśnie w celu wczesnego wykrywania, eliminowania i leczenia chorób i stanów sprzyjających rozwojowi schorzeń naczyń mózgowych warto wziąć udział w programie profilaktyki.   

Program skierowany jest do osób w wieku od 40. do 65. roku życia, należących do grup ryzyka rozwoju chorób naczyń mózgowych: 

  • palaczy, 
  • osób nadużywających alkoholu, 
  • osób obciążonych nadciśnieniem tętniczym, migotaniem przedsionków, dyslipidemiami lub cukrzycą, 
  • osób z otyłością brzuszną, 
  • osób z bezobjawowym zwężeniem tętnic szyjnych. 

Jak wziąć udział w programie? 

Można to zrobić na dwa sposoby. Możliwe jest zgłoszenie pacjenta przez lekarza rodzinnego pracującego w przychodni POZ, która bierze udział w programie. Możliwe jest również samodzielne zgłoszenie do ośrodka realizującego program, gdzie pacjent sam wypełnia ankietę dotyczącą czynników ryzyka. Lista ośrodków realizujących program dostępna jest na stronie www.gov.pl.

Jakie badania zostaną wykonane w ramach programu? 

W ramach programu u pacjenta zostaną wykonane badania podstawowe:  

  • przedmiotowe badanie lekarskie,  
  • spoczynkowa elektrokardiografia (EKG),  
  • oznaczenie poziomu glikemii we krwi włośniczkowej,  
  • oznaczenie profilu lipidowego,  
  • ocena morfologii krwi obwodowej.  

W przypadku stwierdzenia odchyleń lub wskazań do pogłębionej diagnostyki pacjent zostanie skierowany na dalsze specjalistyczne testy. Spośród nich, zależnie od indywidualnych wskazań, badany może mieć przeprowadzone: 

  • badanie neurologiczne,  
  • elektrokardiogram rejestrowany metodą Holtera,  
  • ultrasonograficzne badanie naczyń domózgowych,  
  • badanie echokardiograficzne, 
  • tomografię komputerową. 

W przypadku wykrycia u pacjenta choroby lekarz wdroży stosowane leczenie oraz zaleci dostosowaną do indywidualnych wskazań kontrolę. 

Program wczesnego wykrywania tętniaka aorty brzusznej 

Tętniak aorty brzusznej definiowany jest jako jej poszerzenie do średnicy powyżej 3 centymetrów, zlokalizowane na poziomie poniżej odejścia tętnic nerkowych. Wraz ze wzrostem tętniaka wzrasta również ryzyko jego pęknięcia, a w konsekwencji – ryzyko krwotoku i zgonu pacjenta. Wczesne wykrycie jego obecności daje możliwość kontroli nad pacjentem i podjęcia decyzji o planowym zabiegu na niepękniętym tętniaku w optymalnym momencie z punktu widzenia jego bezpieczeństwa. 

Badanie przesiewowe polega na nieodpłatnym badaniu ultrasonograficznym jamy brzusznej, oceniającym średnicę aorty na opisywanym poziomie. Można je wykonać w ośrodkach realizujących program, których wykaz znajduje się na stronach Ministerstwa Zdrowia. 

Program jest elementem Programu Profilaktyki Chorób Sercowo-Naczyniowych POLKARD i w opisanym aspekcie skierowany jest do osób w wieku od 65 lat, u których występują co najmniej 3 z wymienionych poniżej czynników ryzyka: 

  • palenie tytoniu, 
  • nadciśnienie tętnicze, 
  • zaburzenia lipidowe, 
  • choroba wieńcowa, 
  • płeć męska. 

Przeczytaj również:
Jakie badania profilaktyczne warto wykonać?

Źródła: 

  • PROGRAM POLITYKI ZDROWOTNEJ „Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego POLKARD na lata 2017-2020”.   
  • PROGRAM POLITYKI ZDROWOTNEJ OGÓLNOPOLSKI PROGRAM PROFILAKTYKI PIERWOTNEJ I WCZESNEGO WYKRYWANIA NOWOTWORÓW GŁOWY I SZYI. 
  • Ogólnopolski Program Profilaktyki Chorób Naczyń Mózgowych (ICD10: I60-I69). 
  • Program badań przesiewowych raka jelita grubego. 
  • J. Reguła, L. Wyrwicz, W. M. Wysocki, W. Bartnik Rak jelita grubego, w Interna Szczeklika 2019, wyd. Medycyna Praktyczna, 2019. 
  • Program profilaktyki raka piersi (mammografia). 
  • J. Reguła, L. Wyrwicz, W. M. Wysocki, W. Bartnik Rak jelita grubego, w Interna Szczeklika 2019, wyd. Medycyna Praktyczna, 2019. 
  • Mammografia: aktualizacja zaleceń EUSOBI dotyczących informowania pacjentek, 22.11.2018 Francesco Sardanelli i wsp., Medycyna Praktyczna portal dla lekarzy. 
  • https://www.gov.pl/web/zdrowie/program-profilaktyki-raka-szyjki-macicy-cytologia- 
  • prof. dr. hab. E. Grys „Diagnostyka cytologiczna” w „Położnictwo i ginekologia” pod red. prof. dr. hab. G. H. Bręborowicz, wyd. PZWL, Warszawa 2017.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Normy PSA we krwi

Uznaje się, że:  stężenie 0-2,5ng/ml to bezpieczny poziom, 2,6-4,0 ng/ml to poziom bezpieczny dla większości mężczyzn, jednak należy porozmawiać z…

Zobacz więcej

Tomografia a rezonans – czym się różnią?

Rezonans magnetyczny (MRI) i tomografia komputerowa (TK) są radiologicznymi badaniami obrazowymi pozwalającymi na uzyskanie szczegółowych obrazów struktur w ciele człowieka.…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
  1. izalla pisze:

    miałam niedawno robioną też sonovaginografię w szpitalu medicover ze względu na podejrzenie endometriozy, pod tym względem też powinno się badać kobiety zwłaszcza te z typowymi dla choroby dolegliwościami

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)