7
14 listopada 2019

Co to jest celiakia?

Celiakia to choroba polegająca na nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej organizmu na gluten, czyli białko zawarte w zbożach. Charakterystyczne dla niej jest występowanie rodzinne, co oznacza, że celiakia jest uwarunkowana genetycznie i może być dziedziczona z pokolenia na pokolenie.

Co to jest celiakia?

Celiakia, inaczej choroba trzewna, jest autoimmunologiczną glutenozależną enteropatią jelita cienkiego. W jej wyniku dochodzi do zniszczenia kosmków jelitowych. Choroba dotyka głównie osoby predysponowane genetycznie, ale dokładna przyczyna nie jest zdefiniowana. Szacuje się, że w Polsce choruje około 400 tysięcy osób (1% populacji).

Gluten jest obecny w popularnych w Polsce zbożach:

  • pszenicy,
  • życie,
  • jęczmieniu.

Celiakia, nietolerancja glutenu i uczulenie na gluten – różnice

Choć mogłoby się wydawać, że celiakia i nietolerancja glutenu to dwa określenia tej samej dolegliwości, okazuje się, że dotyczą one dwóch odrębnych rzeczy. Ponadto wyróżniamy jeszcze uczulenie na gluten, które również może być z nimi mylone. Podstawową różnicą między wymienionymi schorzeniami jest zanik kosmków jelitowych w celiakii oraz ich obecność w dwóch pozostałych dolegliwościach. Ponadto wszystkie trzy różnią się między sobą objawami.

Celiakia – przyczyny

Choroba pojawia się częściej u osób predysponowanych genetycznie, posiadających antygeny HLA-DQ2 lub HLA-DQ8, ale istotny jest także wpływ czynników:

  • środowiskowych,
  • metabolicznych,
  • immunologicznych,
  • zakaźnych.

Częste jest występowanie rodzinne tej choroby, co oznacza zwiększone ryzyko zachorowania wśród najbliższej rodziny.

W odpowiedzi na białka glutenu organizm produkuje swoiste przeciwciała przeciwko własnym tkankom. Dochodzi do reakcji zapalnej niszczącej kosmki jelitowe. 

Choroba może pojawić się w każdym wieku, najczęściej w dzieciństwie i między 30. a 50. rokiem życia. Czasami uaktywnia się dopiero:

  • po ciężkiej operacji,
  • po/w ciąży,
  • po infekcji wirusowej lub bakteryjnym zapaleniu żołądka,
  • w odpowiedzi na poważny czynnik stresowy. 

Kobiety dwa razy częściej niż mężczyźni zapadają na celiakię.

Czynniki ryzyka rozwoju celiakii:

  • krewny pierwszego stopnia chorujący na celiakię,
  • cukrzyca typu 1,
  • zespół Downa, zespół Turnera.

Celiakia – postacie kliniczne

Wyróżnia się cztery postacie kliniczne celiakii:

  1. Klasyczna, czyli pełnoobjawowa – najczęściej występuje u dzieci i manifestuje się typowymi objawami z przewodu pokarmowego.
  2. Niema, czyli subkliniczna – objawy mogą być atypowe, może przeważać tylko jeden objaw, występuje częściej u starszych dzieci i dorosłych.
  3. Choroba trzewna utajona – dotyczy osób, u których uprzednio stwierdzone zmiany w kosmkach jelitowych oraz objawy zależne od glutenu ustąpiły po zastosowaniu diety bezglutenowej. Choroba może nawrócić w sytuacji zwiększonego stresu, np. choroby, ciąży, operacji. Szczególną manifestacją tej postaci może być choroba Duhringa.
  4. Potencjalna choroba trzewna – oznacza zwiększone ryzyko zachorowania na celiakię u osób obciążonych genetycznie, tj. u których stwierdza się haplotyp HLA DQ2 i/lub DQ8, lub u osób z obecnością przeciwciał specyficznych dla choroby. W tej postaci kosmki jelitowe nie są objęte zmianami, jednak obecność czynników predysponujących stwarza ryzyko rozwinięcia objawów i zmian w jelicie w przyszłości.

Produkty z glutenem

Objawy celiakii

Celiakia jest bardzo zróżnicowaną chorobą pod względem objawów. U każdego pacjenta mogą być one inne, co zależy od wielu czynników, które wpływają na manifestację objawów:

  • ilość spożywanego glutenu oraz wiek, w którym został on wprowadzony do diety,
  • długość karmienia piersią niemowląt,
  • rozległość zniszczeń w jelicie cienkim,
  • wiek.

Objawy występujące częściej u dorosłych:

  • niedokrwistość,
  • czerwony, gładki, lśniący język,
  • ból kości lub stawów,
  • zaburzenia nastroju, zespoły lękowe,
  • choroba Duhringa, czyli opryszczkowate zapalenie skóry – występuje u około 15-25% chorych, zwykle bez objawów ze strony przewodu pokarmowego,
  • bóle głowy,
  • niepłodność lub nawracające poronienia,
  • zaburzenia cyklu miesięcznego,
  • afty w jamie ustnej, suchość jamy ustnej,
  • drgawki,
  • drętwienia dłoni i stóp,
  • osłabienie, zmęczenie,
  • kruchość kości.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego u dorosłych obejmują:

  • bóle brzucha, wzdęcia,
  • niedrożność jelit,
  • chroniczne zmęczenie,
  • wrzody i podrażnienia żołądka oraz śluzówki jelita.

Objawy dotyczące przewodu pokarmowego są znacznie częstsze u dzieci i młodzieży. Obejmują:

  • wzdęcia, poczucie pełności lub puchnięcia żołądka,
  • przewlekłą biegunkę,
  • zaparcia,
  • mdłości,
  • luźne, cuchnące i połyskujące stolce,
  • ból brzucha,
  • wymioty.

Prawidłowe wchłanianie składników odżywczych ma szczególne znaczenie dla rozwoju i wzrostu dzieci. Niedobór tych składników spowodowany przez niewystarczające wchłanianie może prowadzić do:

  • zniszczenia szkliwa zębów stałych,
  • opóźnienia dojrzewania płciowego,
  • wolniejszy wzrost,
  • wolniejszy przyrost masy ciała,
  • zmiany nastroju, nieadekwatne odczuwanie irytacji i niecierpliwości.

W zależności od wieku, w którym zostanie zdiagnozowana celiakia i momentu rozpoczęcia leczenia, niektóre objawy, takie jak niski wzrost lub ubytek szkliwa, mogą być nieodwracalne

Celiakia – konsekwencje dla zdrowia

Uszkodzenie kosmków jelitowych, odpowiedzialnych za wchłanianie składników odżywczych, takich jak witaminy, wapń, białko, węglowodany i tłuszcze, prowadzi do poważnych zaburzeń trawienia i wchłaniania. Składniki te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania. 

Nieleczona celiakia, także bezobjawowa, może doprowadzić do wyniszczenia organizmu i innych poważnych zaburzeń, takich jak:

  • anemia z niedoboru żelaza,
  • osteoporoza,
  • niepłodność, poronienia,
  • nietolerancja laktozy,
  • niedobory witamin i składników mineralnych,
  • zaburzenia centralnego i obwodowego układu nerwowego,
  • niewydolność trzustki,
  • nowotwory przewodu pokarmowego,
  • zaburzenia czynności pęcherza moczowego,
  • objawy neurologiczne, takie jak epilepsja, otępienie, migrena, neuropatie, miopatie i leukoencefalopatia wieloogniskowa,
  • niedożywienie i wyniszczenie organizmu, będące zagrożeniem życia pacjenta.

Jak lekarz diagnozuje celiakię?

Badaniami potwierdzającymi diagnozę są badania laboratoryjne i biopsja śluzówki jelita cienkiego. We krwi oznacza się aktywność swoistych przeciwciał:

  • przeciwko endomysium mięśni gładkich (EmA),
  • przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG),
  • przeciwko deamidowanej gliadynie (DGP).

Dodatni wynik badań serologicznych wiąże się z wykonaniem gastroskopii i pobraniem wycinka śluzówki jelita do badań histopatologicznych. Pozytywny wynik obu badań potwierdza diagnozę.

Przed badaniami serologicznymi nie należy wyłączać glutenu z diety!

Nieuzasadnione przejście na dietę bezglutenową może spowodować uzyskanie wyników fałszywie ujemnych.

Ujemny wynik badań serologicznych wskazuje na małe prawdopodobieństwo celiakii. W niejasnych przypadkach wykonuje się badania genetyczne. Brak antygenów HLA-DQ2 lub -DQ8 wyklucza rozpoznanie celiakii.

Celiakia – dieta jako podstawa leczenia

Leczenie celiakii opiera się na wprowadzeniu diety bezglutenowej. Przy rygorystycznym stosowaniu diety objawy powinny ustąpić, a budowa i funkcje śluzówki jelita – wrócić do normy. U dzieci ma to miejsce w ciągu kilku miesięcy, natomiast u dorosłych może potrwać do kilkunastu lat.

W leczeniu przydatna może okazać się konsultacja z dietetykiem, który pomoże opracować pełnowartościową dietę, wykluczającą zboża. Na szczęście coraz więcej sklepów i restauracji wprowadza do swojej oferty certyfikowane produkty bezglutenowe. 

Oprócz produktów spożywczych gluten może być również zawarty w suplementach diety, niektórych lekach i kosmetykach. Uważne czytanie listy składników pomoże uniknąć nawet najmniejszych ilości glutenu.

Przeczytaj więcej: 
Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii?
Czym są choroby glutenozależne?
Dieta bezglutenowa – dla kogo jest wskazana?

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii?

Powinna Pani rozpocząć od wizyty u lekarza rodzinnego. Jeśli istnieje podejrzenie celiakii, konieczne będzie skierowanie do poradni gastroenterologicznej. Najczęściej diagnostyka…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
28 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
10 czerwca 2021 mgr farm. Dawid Wardecki
27 kwietnia 2021 mgr Beata Ossowska
12 kwietnia 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
29 marca 2021 mgr Natalia Adamczuk
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)