Ogólna charakterystyka

Witamina K została odkryta w 1935 roku przez Henryka Dama, który osiem lat później wraz z Edwardem Doisy otrzymał za to Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny. Witamina K nie jest jednorodną substancją, lecz grupą związków będących pochodnymi 2-metylo-1,4-naftochinonu. Do naturalnie występujących form zaliczamy witaminę K1 (filochinon) syntetyzowaną w roślinach oraz witaminę K2 (menachinon), która jest produkowana przez bakterie w jelicie cienkim. Z kolei syntetyczną formą witaminy K jest menadion zwany witaminą K3, która charakteryzuje się większą przyswajalnością niż jej naturalne formy.

Witamina K jest wchłaniana w jelicie cienkim przy udziale żółci i transportowana do układu chłonnego. Następnie poprzez układ krwionośny dociera do tkanek i narządów: wątroby, kości, nerek, mózgu, serca i trzustki.

Przyjęto, że  witamina K1 absorbowana jest w 30-70% z jego całkowitej zawartości w pożywieniu, natomiast witamina K2 produkowana przez bakterie jelitowe wykazuje niemalże stuprocentową biodostępność.

Skąd czerpać witaminę K?

Choć zapotrzebowanie na witaminę K jest dość trudne do określenia, oszacowano, że u dorosłej osoby wynosi ono nawet kilka miligramów na dobę.

Źródłem witaminy K jest jej synteza przez bakterie jelitowe, a niedobory możemy uzupełnić poprzez odpowiednio skomponowaną dietę. Bogate w witaminę K są między innymi: brokuły, rzepa, seler, szpinak, sałata, ogórek, awokado, jajka, jogurt naturalny, ser, wątroba i olej sojowy.

Funkcje witaminy K i konsekwencje jej niedoboru

Główną funkcją witaminy K jest udział w syntezie protrombiny i czynników krzepnięcia krwi oraz utrzymanie prawidłowej gospodarki wapniowej w organizmie.

Istnieją także doniesienia sugerujące związek między niedoborem witaminy K a ryzykiem wystąpienia nowotworu lub chorób układ krwionośnego i serca. Mechanizm ten tłumaczony jest ochronnym działaniem witaminy K zapobiegającym zwapnieniu naczyń krwionośnych i utracie ich elastyczności.

Niedobór witaminy K można zdiagnozować poprzez wykonanie wskaźnika INR mówiącego o wydłużeniu czasu protrombinowego.

Skutkami niedoboru witaminy K może być:

  • nieprawidłowa krzepliwość krwi
  • krwawienia, w tym zagrażająca życiu choroba krwotoczna u noworodków
  • trudne gojenie ran
  • obfite i przedłużające się miesiączki
  • osteoporoza i nieprawidłowa mineralizacja kości
  • kalcyfikacja czyli zwapnienie naczyń krwionośnych
  • choroby serca i układu krwionośnego

 

Witamina K a mocne kości czyli ochrona przed osteoporozą

Do niedawna uważano, że niedobór witaminy K związany jest jedynie z nieprawidłową krzepliwością krwi. Obecnie wiadomo, że witamina ta jest ważnym czynnikiem regulującym metabolizm kostny, co przekłada się na prewencję osteoporozy. Wykazano, że witaminy D3 i K2 działają synergistycznie, co pozwala na wykorzystanie wapnia w mineralizacji kości, natomiast chroni przed odkładaniem tego pierwiastka w ścianach naczyń krwionośnych.

Mimo, że nie wydano oficjalnej rekomendacji i zaleceń, przyjęto, że jednoczesna suplementacja witaminą D i K2 stanowi ważny czynnik prewencyjny przed utratą gęstości kości. Takie postępowanie farmakologiczne jest szczególnie zalecane dla kobiet będących w trakcie i po menopauzie, gdyż to właśnie wtedy następuje największe ryzyko wystąpienia osteoporozy.

Hiperwitaminoza

Nie tylko niedobory witamin bywają groźne dla naszego organizmu. Zbyt duża ilość dostarczanych witamin zaburza metabolizm i prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych. W przypadku witaminy K jej nadmiar może powodować:

  • nadmierną potliwość i uczucie gorąca
  • hemolizę czyli rozpad czerwonych krwinek
  • niedokrwistość
  • u niemowląt może wystąpić żółtaczka i uszkodzenia tkanki mózgowej

 

Grupy ryzyka

Witamina K jest magazynowana w naszym organizmie jedynie w znikomych ilościach, dlatego szybko odczuwamy skutki jej niedoboru. Szczególną grupą narażoną na konsekwencje braku witaminy K są noworodki ze względu na jałowość układu pokarmowego. Z kolei u dorosłych radykalne obniżenie stężenia witaminy K notowane jest u osób niedożywionych, często hospitalizowanych oraz stosujących antybiotykoterapię. W grupie ryzyka znajdują się też pacjenci, którzy cierpią na:

  • zespół złego wchłaniania
  • celiakię
  • częste biegunki
  • cholestazę
  • choroby zapalne jelit
  • przewlekłe zapalenie trzustki
  • mukowiscydozę
  • choroby wątroby

 

Choroba krwotoczna noworodka

Bezpośrednio po porodzie, jelita noworodków nie są jeszcze zasiedlone przez korzystne szczepy bakteryjne, dlatego nie dochodzi do endogennej produkcji witaminy K. W  związku z tym, wśród noworodków niezwykle niebezpieczne są krwawienia z niedoboru witaminy K (VKDB; Vitamin K Deficiency Bleeding) zwane również chorobą krwotoczną. Ryzyko wystąpienia VKDB rośnie, jeśli ciężarna stosowała leki, u ciężarnej zdiagnozowano choroby jelit, nastąpił poród zabiegowy, zdiagnozowano cholestazę lub mukowiscydozę u dziecka. Wyróżniamy 3 postaci choroby krwotocznej:

  • postać wczesna występująca w 1. dobie życia noworodka
  • postać klasyczna mogąca wystąpić między 2. a 7. dobą życia
  • postać późna pojawiająca się od 2. tygodnia do 6. miesiąca życia dziecka.

 

W przebiegu choroby mogą wystąpić krwawienia śródczaszkowe lub do narządów wewnętrznych np. do płuc, przewodu pokarmowego czy dróg moczowych.

Szacuje się, że choroba krwotoczna może wystąpić u 1 dziecka na 400 urodzonych. Niestety, krwawienia z niedoboru witaminy K są bezpośrednim zagrożeniem życia z wysokim wskaźnikiem śmiertelności. To właśnie dlatego należy jeszcze w czasie ciąży informować rodziców o skutkach niedoboru witaminy K u dziecka.

Obecnie powszechnie stosowana jest profilaktyka choroby krwotocznej, w ramach której wszystkim noworodkom donoszonym podaje się jednorazowo domięśniowo 1 mg witaminy K bezpośrednio po porodzie (w ciągu 6 godzin).

Jedynie w przypadkach niedostosowania się rodziców do aktualnych standardów, lekarze zalecają podanie noworodkowi się witaminy K w formie doustnej, by zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby krwotocznej. W takim wypadku należy zastosować doustną suplementację w ilości 2 mg w czasie pierwszego karmienia, a następnie podawać 1 mg witaminy K tygodniowo przez okres 3 miesięcy u dzieci karmionych piersią. U dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym nie trzeba po jednorazowym podaniu 2 mg witaminy K stosować dodatkowej suplementacji, gdyż mieszanki zawierają tę witaminę w swoim składzie.

Dawka, data i droga podania powinna być odnotowana w książeczce zdrowia dziecka. Rodzice nie wyrażający zgody na jakiekolwiek podanie witaminy K u noworodka powinni być jasno poinformowani o możliwych skutkach swojej decyzji. Wszystkie te wytyczne są zgodne ze stanowiskiem Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii i Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego dotyczących profilaktyki krwawienia z niedoboru witaminy K u noworodków i niemowląt. Zalecenia te obowiązują od 2007 roku, a w 2016 zostały zaktualizowane i zweryfikowane zgodnie z przeglądem bieżącego piśmiennictwa naukowego.

Witamina K jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania w każdej grupie wiekowej. Podaż witaminy K w postaci domięśniowej iniekcji u noworodków, a następnie zdrowy styl życia, dieta bogata w zielone warzywa oraz dbanie o dobry stan jelit, pozwoli na utrzymanie prawidłowej krzepliwości krwi oraz gospodarki wapniowej w organizmie. Na szczęście ewentualne niedobory można także uzupełnić poprzez farmakologiczne dawki witaminy K, co szybko niweluje zaburzenia związane z jej brakiem w organizmie.


Piśmiennictwo:

  • Jackowska, T., & Peregud-Pogorzelski, J. (2016). Profilaktyka krwawienia z niedoboru witaminy K. Zalecenia Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii i Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego (2016). Pediatria Polska91(6), 602-605.
  • Kucharz, E. J., Stajszczyk, M., Kotulska, A., Brzosko, M., Leszczyński, P., Pawlak-Buś, K., Samborski, W., Wiland, P. (2018). Rola witaminy K2 w metabolizmie kości i innych procesach patofizjologicznych—znaczenie profilaktyczne i terapeutyczne. Forum Reumatologiczne, 4(2), 71-86.
  • Lipiński, P., Pleskaczyńska, A., Jankowska, I., & Dobrzańska, A. (2017). Witamina K w cholestazie w świetle aktualnych wytycznych–opis przypadku. Pediatria Polska92(6), 789-792.
  • Małgorzewicz, S. (2015). Witamina K a śmiertelność u chorych z przewlekłą chorobą nerek. Forum Nefrologiczne, 8(3), 188-192.