Czerniak – złośliwy nowotwór skóry

Czerniak to nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych (melanocytów), nieraz mylnie nazywany „rakiem skóry”. Najczęstsza lokalizacja czerniaka to skóra, jednak bywa, że nowotwór ten umiejscawia się pod paznokciem, na wardze, w jamie ustnej, a nawet w tak ekstremalnych miejscach jak płuca.

Na całym świecie czerniak zostaje rozpoznany rocznie u około 132 tysięcy osób. W Polsce będzie to ok. 3000 ludzi, z których 30-40% umrze. Najwięcej czerniaków rozpoznaje się w Australii i Nowej Zelandii. Jest to spowodowane dużym nasłonecznieniem oraz dużą liczbą mieszkańców rasy kaukaskiej, która jest wybitnie pozbawiona ochrony przed promieniowaniem słonecznym. Kraje rozwinięte, dzięki wysokiej rozpoznawalności tego nowotworu we wczesnych stadiach, mają wyleczalność na poziomie 90% (umrze tylko 10% pacjentów z rozpoznaniem czerniaka). Jest to spowodowane wysoką świadomością społeczeństwa, co przekłada się na wczesne rozpoznanie choroby. Jak w przypadku większości nowotworów, wczesne rozpoznanie to lepsze rokowanie.

Grupy ryzyka

Niektórzy z nas są szczególnie narażeni na rozwinięcie czerniaka skóry. Te osoby powinny szczególnie ostrożnie zażywać kąpieli słonecznych i możliwie jak najczęściej kontrolować swoją skórę.

Kto znajduje się w grupie ryzyka?

  • Osoby z dużą liczbą znamion (pieprzyków), o różnorodnej wielkości i nietypowym umiejscowieniu (owłosiona skóra głowy, stopy, dłonie)
  • Grupa ludzi o jasnej karnacji skóry ze skłonnością do oparzeń słonecznych, blond bądź rudych włosach
  • Osoby z piegowatą skórą
  • Osoby, które kiedykolwiek przeżyły oparzenie słoneczne
  • Pacjenci z osłabionym układem odporności (AIDS, wrodzone niedobory odporności, białaczki, chorzy po przeszczepach)
  • Rodzina pacjentów, którzy chorowali na czerniaka

Tacy pacjenci powinni raz w roku przechodzić okresową kontrolę skóry przeprowadzaną przez specjalistę dermatologii. Warto również zaznaczyć, że bycie w obrębie grupy ryzyka nie jest równoznaczne ze 100% prawdopodobieństwem rozwinięcia nowotworu, jak i również to, że osoby z ciemną karnacją skóry i ciemnymi włosami są całkowicie bezpieczne.

Jak możemy zapobiec czerniakowi?

Jako, że głównym czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania na czerniaka jest promieniowanie słoneczne, sposobem na zapobieganie choroby będzie unikanie ekspozycji na słońce. Szczególnie ważne jest unikanie słońca w godzinach okołopołudniowych. Co zrobić gdy musimy przebywać długo na słońcu? Warto zadbać o odpowiednią odzież ochronną zakrywającą jak najwięcej ciała oraz okulary przeciwsłoneczne. Jeśli nie możemy zapewnić sobie takiej ochrony, ważne jest używanie kremów z filtrem UV. Jeśli chcemy uchronić się przed nowotworami skóry, bezwzględna jest również całkowita rezygnacja z solarium.

Zasada ABCDE

Druga linia obrony przed czerniakiem

Równie ważne, co unikanie promieniowania UV jest regularna kontrola swoich znamion, stosując się do zasad ABCDE. Każda litera w tej abrewiacji oznacza cenę znamion, które mogą świadczyć o złośliwości zmiany.

A – asymetria (ang. asymmetry) Znamię złośliwe będzie zazwyczaj asymetryczne – po narysowaniu krzyżyka dzielącego znamię na 4 części, kwadranty te wyraźnie się od siebie różnią.
B – brzegi (ang. border) Nieregularność brzegów znamienia również może być cechą złośliwości, znamiona łagodne zwykle są gładkie.
C – kolor (ang. colour) Nierównomierny rozkład zabarwienia dotyczy zarówno koloru (brązowe, czarne, różowe, jasne), jak i intensywności barwy (miejscami jaśniejsza czerń, miejscami intensywniejsza czerń). UWAGA! Czerniak wbrew nazwie nie musi być czarny. Część znamion złośliwych ma barwę jasną, różową lub brązową.
D – średnica (ang. diameter) Każde znamię, którego średnica przekracza 5 mm powinno zostać zbadane przez lekarza specjalistę dermatologii bądź chirurgii onkologicznej.
E – ewolucja (ang. evolution) Każda zmiana w obrębie znamienia, np.: uniesienie, poszerzenie, zmiana barwy, swędzenie, owrzodzenie czy wzrost. Pomocne w badaniu tych cech będzie regularne fotografowanie znamion i porównywanie zdjęć.

Znamię spełniające którekolwiek z wyżej wymienionych kryteriów powinno być niezwłocznie sprawdzone przez specjalistę dermatologa bądź chirurga onkologicznego, który zadecyduje o dalszym postępowaniu.

Leczenie

Najważniejsze dla sukcesu terapeutycznego jest wczesne wykrycie zmiany. Jeżeli nastąpi to w odpowiednim momencie, całkowite wyleczenie poprzez wycięcie zmiany jest możliwe w 90% przypadków.
O tym, czy wycięcie samej zmiany wystarczy, decyduje lekarz prowadzący na podstawie wyniku badania histopatologicznego. Jeżeli zmiana jest odpowiednio zaawansowana, zabieg należy poszerzyć o szersze wycięcie skóry i węzła chłonnego, tzw. węzła wartownika.
Następnie, zależnie od badania histopatologicznego węzła wartownika, lekarz podejmuje dalsze decyzje terapeutyczne np. wycięcie wszystkich okolicznych węzłów bądź leczenie chemioterapeutyczne.
Im później czerniak był rozpoznany, tym większe prawdopodobieństwo nawrotu choroby i przerzutów odległych. Wtedy leczenie opiera się na chemioterapii i immunoterapii.

Niestety, w przypadku rozsianego czerniaka (z przerzutami) rokowanie jest bardzo niepomyślne, bowiem mimo leczenia tylko 25% pacjentów przeżywa rok od rozpoznania. To właśnie dlatego tak ważna jest regularna kontrola znamion i unikanie promieni słonecznych.