18
02 czerwca 2020
Opowiadanie o odporności
odcinek 3
Piotr Niedziałkowski Autor
Autor
dr n. med.
Piotr Niedziałkowski

Stres a odporność

Nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, jak wielki wpływ ma stres na stan naszego układu odpornościowego.  Stres to nadmierna reakcja na obciążenie organizmu, która powoduje zmiany neurohormonalne w organizmie. Innymi słowy, stres sprawia, że wydziela się ogromna ilość substancji czynnych. Przyspieszają one tętno i oddech, podnoszą ciśnienie krwi i zwiększają siłę mięśni. Czynnik obciążający organizm, który jest przyczyną stresu, nazywamy stresorem

Nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, jak wielki wpływ ma stres na stan naszego układu odpornościowego.  Stres to nadmierna reakcja na obciążenie organizmu, która powoduje zmiany neurohormonalne w organizmie. Innymi słowy, stres sprawia, że wydziela się ogromna ilość substancji czynnych. Przyspieszają one tętno i oddech, podnoszą ciśnienie krwi i zwiększają siłę mięśni. Czynnik obciążający organizm, który jest przyczyną stresu, nazywamy stresorem

Wpływ stresu na organizm 

Organizm może być narażony na różne stresory, takie jak:  

  • głód, 
  • pragnienie,  
  • zimno, 
  • odwodnienie,  
  • uraz mechaniczny,  
  • zabieg chirurgiczny,  
  • ciężki wysiłek fizyczny, 
  • nadmierne emocje (strach, poczucie zagrożenia, depresja, frustracja i inne).

Gdy stresująca sytuacja mija, organizm wyłącza „zwiększone obroty” i wraca do normalnego stanu. Każdy bodziec środowiska rejestrowany jest przez układ nerwowy i dociera do mózgu, w wyniku czego powstają określone skutki w organizmie. W odpowiedzi na stres dochodzi do aktywacji układu nerwowego i hormonalnego, m.in. aktywuje się oś podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz układ adrenergiczny. Stres jest więc całkowicie naturalną reakcją organizmu. Pozytywny stres pozwala szybko działać, np. zareagować w obliczu niebezpieczeństwa. „Zdrowa” dawka stresu może pomóc osiągnąć jakiś cel, czy to podczas zawodów sportowych, czy na egzaminach.   

Niestety bardzo silny albo przewlekły stres może nam zaszkodzić. Gdy bez przerwy jesteśmy w stanie podwyższonej gotowości, cierpi na tym nasz organizm, a przede wszystkim układ odpornościowy. Z badań naukowych jasno wynika, że pod wpływem długotrwałego stresu powiększa się kora nadnerczy (organ odpowiedzialny za hormony „stresu”), a zanika grasica. Ponadto pod wpływem stresu zmniejsza się we krwi ogólna liczba komórek odpornościowych. Widzimy więc, że stres, oddziałując na organizm, może być przyczyną licznych chorób, ale również czyni nas mniej odpornymi nawet na niewinne infekcje. 

Przyjrzyjmy się temu dokładniej. Długotrwały stres nie działa na nas dobrze i może powodować m.in. skłonność do przeziębień, nawroty opryszczki czy nasilenie zmian skórnych. Dodatkowo pobudzenie układu immunologicznego podczas stresu, jakim jest np. infekcja, powoduje zmiany w zachowaniu człowieka, takie jak ograniczenie aktywności, zmniejszenie interakcji społecznych, obniżenie aktywności seksualnej, ale też zwiększoną odporność na ból, anoreksję, obniżony nastrój. Wszystko to ma na celu oszczędzanie energii w czasie, kiedy jest ona spożytkowana na zwalczanie infekcji. Czasami stres, szczególnie długotrwały, powoduje zmiany zachowań ludzkich, w wyniku których częściej sięgamy po alkohol i mamy problemy ze snem, co tylko potęguje destrukcyjne działanie na nasz układ odpornościowy. 

Przeczytaj również:
Jak poprawić odporność organizmu – odcinek 1

Jak stres wpływa na organizm? 

W reakcji stresowej jako pierwszy aktywuje się współczulny układ nerwowy, a następnie oś podwzgórze-przysadka-nadnercza. Dochodzi do wyrzutu adrenaliny i noradrenaliny, następuje przyspieszenie tętna, oddechu, rozszerzają się oskrzela i źrenice, spalany jest tłuszcz, poprawia się ukrwienie mięśni szkieletowych, serca i mózgu, spowolnieniu ulega trawienie i wchłanianie pokarmu w przewodzie pokarmowym. Z chwilą ustania zagrożenia reakcja odpornościowa jest fizjologicznie wygaszana przez glikokortykosteroidy. Gdy stres się przedłuża, nadnercza zaczynają pracować na pełnych obrotach, a nadmierna produkcja katecholamin i glikokortykosteroidów przechodzi w stan długotrwały. Pamiętajmy, że długotrwałe wydzielanie kortykosteroidów zawsze powoduje kłopoty ze zdrowiem.  

Organizm może być narażony na różne rodzaje stresu – może to być stres nagły, krótkotrwały, trwający od kilkunastu do kilkudziesięciu minut lub nieco dłuższy, jak na przykład stres związany z egzaminami w czasie studiów. Stresem jest również strata osoby bliskiej. Czasami stres może trwać bardzo długo lub być związany z traumatycznymi przeżyciami w przeszłości. Każdy rodzaj stresu ma inny wpływ na układ immunologiczny.  

Wpływ stresu na układ immunologiczny jest możliwy tylko w przypadku, kiedy zrozumiemy, jak działa odporność. Układ odpornościowy ma kluczowe znaczenie dla zdrowia i dobrego samopoczucia człowieka, ponieważ pomaga koordynować reakcję organizmu na obrażenia fizyczne i infekcje. Jeśli nie zostaną one rozwiązane, mogą spowodować chorobę lub śmierć. 

Przeczytaj również:
10 kroków do wzmocnienia odporności – przepis na sukces!

Stres a układ immunologiczny 

Na odporność człowieka składają się dwa, ściśle współpracujące ze sobą systemy. Jest to odporność naturalna (nieswoista) i swoista (wyspecjalizowana).  

Struktury i komórki odporności nieswoistej są raczej uniwersalne i mogą bronić organizm przed różnymi patogenami w dość krótkim czasie. Do tej grupy należą granulocyty (makrofagi, komórki tuczne, eozynofile), które w wyniku aktywacji powodują stan zapalny, ale także bariery naturalne (skóra, błony śluzowe, kaszel, śluz, biegunka, wymioty). Wymienione komórki gromadzą się w miejscu uszkodzenia lub infekcji, uwalniają substancje toksyczne, które uszkadzają patogeny i fagocytują (pochłaniają) zarówno patogeny, jak i uszkodzoną tkankę. Komórki układu immunologicznego uwalniają cytokiny, czyli substancje, dzięki którym komunikują się pomiędzy sobą. Cytokiny powodują także gorączkę i stan zapalny. Do odporności naturalnej należą też komórki NK, zwane naturalnymi zabójcami. Odgrywają one ważną rolę w ograniczeniu wczesnych faz infekcji wirusowych, a także atakują własne, zmienione nowotworowo komórki. W odporności naturalnej bierze też udział bardzo duża liczba białek, które modulują odpowiedź immunologiczną.  

Odpowiedź swoista jest odpowiedzią rozwijającą się wolniej w czasie. Tworzą ją limfocyty, które po kontakcie z czynnikiem szkodliwym (np. wirusy, bakterie, inne) ulegają aktywacji i neutralizują zagrożenie. Wyróżniamy różne rodzaje limfocytów: limfocyty T pomocnicze, limfocyty T cytotoksyczne, limfocyty B.  

Limfocyty B wytwarzają pięć rodzajów przeciwciał, do których zaliczamy:  

  • immunoglobulinę A, która występuje w wydzielinach,  
  • immunoglobulinę E, która bierze udział w alergii, 
  • immunoglobulinę M, która usuwa antygen z krwiobiegu,  
  • immunoglobulinę G, która przechodzi do tkanek i przenika łożysko, 
  • immunoglobulinę D, której znaczenie jeszcze cały czas jest badane.  

Chcesz poprawić swoją odporność? Sprawdź!

Wyróżniamy też limfocyty Treg (regulatorowe), które hamują nadmierną odpowiedź immunologiczną. Odpowiedź swoista składa się z odpowiedzi komórkowej i humoralnej. Odporność komórkowa dotyczy zazwyczaj zwalczania patogenów wewnątrzkomórkowych (wirusy) i związana jest z limfocytami zwanymi Th1, odporność humoralna natomiast dotyczy patogenów pozakomórkowych (pasożyty, bakterie) i jest kontrolowana przez limfocyty zwane Th2. 

Kluczem prawidłowo działającego układu odpornościowego jest równowaga w układzie immunologicznym pomiędzy odpornością komórkową i humoralną oraz sprawne mechanizmy odpowiedzi nieswoistej.  

Początkowo sądzono, że stres działa tylko hamująco na układ odpornościowy. Najnowsze badania wykazały jednak o wiele ciekawsze zależności między stresem a zdrowiem. Faktycznie, w stresie przewlekłym układ immunologiczny działa gorzej – wolniej dzielą się limfocyty, słabiej działają komórki NK, osłabieniu ulega odpowiedź humoralna, czyli np. wytwarzanie immunoglobulin, co w efekcie może u takich osób zwiększać częstość chorób zakaźnych i nowotworowych. Przewlekły stres na pewno osłabia odpowiedź immunologiczną. W przypadku stresu krótkotrwałego dochodzi natomiast do przemieszczania się komórek układu immunologicznego w miejsca, gdzie działa czynnik stresogenny oraz wzmocnienia odporności nieswoistej – wzrasta liczba komórek NK, limfocytów we krwi obwodowej oraz zwiększa się produkcja czynników promujących zapalenie. Dochodzi również do wzrostu wydzielniczej Immunoglobuliny A (sIgA) w ślinie. Krótkotrwały stres powoduje przesunięcie odporności w kierunku odporności humoralnej (Th2), co może predysponować do wystąpienia chorób alergicznych czy autoimmunologicznych. 

Przeczytaj również:
Odporność a choroby autoimmunologiczne – odcinek 2

Wydłużenie czasu działania stresora powoduje przejście od zmian adaptacyjnych do potencjalnie szkodliwych – początkowo zmian w ilości komórek, a następnie zaburzeniu ulega funkcja układu immunologicznego. W porównaniu z odpornością naturalną układ swoisty potrzebuje więcej czasu i energii na swoje działanie i powinien być uruchamiany tylko wtedy, gdy stresory utrzymują się przez dłuższy okres. Długotrwały stres związany jest z uogólnioną immunosupresją.  

Układ odpornościowy jest niezwykle elastyczny i zdolny do znacznych zmian bez uszczerbku dla zdrowego organizmu. Pamiętajmy, że nawet duże zmiany w układzie immunologicznym mogą mieć niewielkie konsekwencje kliniczne, ale tylko w przypadku, kiedy stres trwa zbyt krótko. Na elastyczność układu odpornościowego na pewno ma wpływ, wiek lub choroby współistniejące. Układ immunologiczny też się starzeje, z biegiem lat pogarsza się jego odpowiedź immunologiczna, co w efekcie może przyczynić się do przedwczesnej śmierci. Utrata samoregulacji jest charakterystyczna dla np. chorób przewlekłych i autoimmunologicznych.  

Przeczytaj również:
Czy wiek wpływa na naszą odporność? – odcinek 4

Na szczęście nowoczesna diagnostyka laboratoryjna daje nam możliwość sprawdzenia, w jakim stanie jest nasz układ odpornościowy. Najlepiej takie badania przeprowadzić, gdy czujemy się dobrze, a nie tylko w przypadku wystąpienia choroby.  

W dużej mierze odporność zależy nie tylko od wyników badań, ale także od tego, jak człowiek postrzega świat, jak ocenia własne życie i jak na niego wpływają stresory. Przekonanie, że świat jest niebezpieczny, może być ekwiwalentem przewlekłego stresu i pogarszać odporność. Z drugiej strony pozytywne relacje interpersonalne mogą buforować niekorzystny wpływ stresu na organizm człowieka. Taką samą pozytywną rolę ma optymistyczne podejście do życia. Dowody naukowe wskazują, że wyższy poziom optymizmu i pozytywnego myślenia jest zwykle związany z lepszym funkcjonowaniem układu odpornościowego. Tak samo działa wysokie zadowolenie z życia w związku.  

Dlatego zachęcam wszystkich do oceny stanu układu immunologicznego, a niezależnie od uzyskanego wyniku badań do optymistycznego patrzenia na świat i unikania toksycznych ludzi. W każdej sytuacji możemy poprawić sprawność naszej odporności, musimy tylko wiedzieć, jaki jest jej aktualny stan.  

Więcej informacji znajdziesz w naszym materiale

Przeczytaj również:
Jak poprawić odporność organizmu – Odcinek 1
Odporność a choroby autoimmunologiczne – Odcinek 2
Czy wiek wpływa na naszą odporność? – Odcinek 4
Czy stan jelit ma wpływ na naszą odporność? – Odcinek 5
Objawy skórne chorób wewnętrznych – Odcinek 6
Czy problemy z zajściem w ciążę mogą mieć związek z odpornością? – Odcinek 7
Czy otyłość może obniżać odporność? – Odcinek 8
10 kroków do wzmocnienia odporności – przepis na sukces! – Dodatek specjalny 1
Codzienne ćwiczenia wzmocnią Twoją odporność! – Dodatek specjalny 2
Diera na odporność. Co jeść, aby wzmocnić odporność? – Dodatek specjalny 3
Jak sen wpływa na naszą odporność? – Dodatek specjalny 4
Jakie rośliny wspomagają walkę z otyłością? – Dodatek specjalny 5
10 produktów żywnościowych, które wzmocnią Twoją odporność – Dodatek specjalny 6
Witamina D – sprzymierzeniec naszej odporności – Dodatek specjalny 7
Szczepionki – przed czym chronią i jak wpływają na naszą odporność? – Dodatek specjalny 8

Dołącz do wspólnej dyskusji
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)