3
17 stycznia 2018
Poradnik Gemini Autor
Autor
Poradnik Gemini

Zasady dawkowania leków

Rozsądne dawkowanie leków jest kluczem do skutecznej walki z chorobą. Należy pamiętać o wielu czynnikach, m.in. o pilnowaniu odpowiedniego poziomu stężenia leku w organizmie, godzinach przyjmowania preparatu oraz ograniczeniu spożywania substancji, które mogą niekorzystnie wpłynąć na proces wchłaniania leków.

Rozsądne dawkowanie leków jest kluczem do skutecznej walki z chorobą. Należy pamiętać o wielu czynnikach, m.in. o pilnowaniu odpowiedniego poziomu stężenia leku w organizmie, godzinach przyjmowania preparatu oraz ograniczeniu spożywania substancji, które mogą niekorzystnie wpłynąć na proces wchłaniania leków.

Co dzieje się w organizmie po zażyciu leków?

Warto zacząć od wymienienia procesów z udziałem leków, mowa tu o uwalnianiu, wchłanianiu, dystrybucji, metabolizmie i eliminacji (tzw. proces LADME, od angielskich słów liberation, absorption, distribution, metabolism, elimination). Każdy etap odbywa się z udziałem innych narządów. Uwolnienie (ang. Liberation) oznacza wyście substancji leczniczej z postaci leku, do stanu, w którym będzie możliwe jej wchłonięcie, np. rozpad tabletki w żołądku. Etap ten jest pomijany w lekach podawanych parenteralnie. Wchłanianie (ang. Absorption) to etap procesu, w którym substancja lecznicza wchłaniana jest do tkanek. Dystrybucja (czyli D w akronimie laDme) jest zależna przede wszystkim od układu krążenia oraz właściwości samej cząsteczki (lipofilowość, stałe wiązania z białkami). Metabolizm (“M”) w głównej części zachodzi w wątrobie. Ostatnim etapem jest eliminacja (“E”) leku i jego metabolitów wraz z moczem, wydychanym powietrzem itp.

Zasady dawkowania leków

Na każdym z etapów możliwe jest wystąpienie zaburzeń. Niekiedy ich przyczyną są produkty spożywcze spożywane równocześnie z przyjęciem leku. Dla przykładu: mleko może prowadzić do zahamowania wchłaniania części antybiotyku, węgiel aktywny chłonie cząsteczki leku na powierzchni swych zmikronizowanych drobin, uniemożliwiając dalszą absorpcję, a z kolei niektóre leki zmieniają perystaltykę jelit, tym samym zaburzając proces wchłaniania innych substancji.

Optymalne stężenie leku w organizmie

Można wyróżnić trzy rodzaje stężenia leku w organizmie:

  • subterapeutyczny,
  • terapeutyczny,
  • toksyczny.

Zakres terapeutyczny to poziom działania leczniczego. Poniżej tej normy mamy do czynienia z zakresem subterapeutycznym, kiedy stężenie leku jest na tyle niskie, że działanie farmakologiczne nie przynosi efektu leczniczego. Powyżej natomiast występuje zakres toksyczny, który może być groźny dla zdrowia, a nawet życia pacjenta.

Co wpływa na poziom stężenia leku? Przede wszystkim jego dawkowanie. Na ogół pacjent przyjmuje lek, gdy w organizmie znajduje się jeszcze pozostałość poprzedniej dawki. Wiele zależy od tego, czy eliminacja leku przebiega zgodnie z kinetyką:

  • pierwszego rzędu – w większości przypadków szybkość procesów, jakim podlega lek, jest proporcjonalna do stężenia leku lub jego metabolitów,
  • zerowego rzędu – w tym przypadku szybkość eliminacji jest stała, jest to rzadki przypadek i dotyczy niewielu substancji – jak choćby etanolu, gdzie system eliminacji jest całkowicie wysycony.

Eliminacja a akumulacja leku

Jak to się przekłada na biologiczny okres półtrwania (czas, który jest potrzebny do usunięcia połowy podanej dawki leku), a przez to stężenie leku w organizmie? Jeśli dojdzie do spowolnienia eliminacji leku i/lub  zwiększenia przyjmowanej dawki, może się okazać, że ilość leku w organizmie zostanie skumulowana, osiągając działanie toksyczne. Większe prawdopodobieństwo takiej sytuacji występuje w momencie eliminacji leku zgodnie z kinetyką zerowego rzędu. Na ogół dotyczy to leków podawanych we wlewach dożylnych, a także etanolu (łatwość zatrucia alkoholem) i kwasu acetylosalicylowego. W przypadku kinetyki zerowego rzędu największym problemem jest stała prędkość eliminacji leku przy jednoczesnej nieproporcjonalnej akumulacji. Z tego względu przekroczenie właściwego poziomu stężenia jest znacznie bardziej prawdopodobne.

Mechanizmy ochronne – rola izoenzymów

Organizm jest wyposażony w pewne mechanizmy ochronne, które obniżają ryzyko zbyt wysokiego stężenia leku w organizmie. Największe znaczenie ma zespół izoenzymów (cytochrom P-450), który utlenia obce dla organizmu substancje chemiczne oraz ich metabolity, uczestnicząc w ¾ metabolizmu leków.

Co ważne, niektóre substancje dezaktywują działanie enzymów, co może być przyczyną zatrucia.

Dla przykładu, cyjanek i tlenek węgla wiążą się z resztami hemowymi (wchodzącymi również w skład hemoglobiny), które są również kofaktorami układu enzymatycznego P450. Składniki pożywienia, np. sok grejpfrutowy również hamują działanie enzymów. Przeciwnie, wzrost aktywności opisywanych enzymów może nastąpić przy jednoczesnym użyciu preparatów z dziurawca. Z jednej strony zahamowanie aktywności układu enzymatycznego P450 prowadzi do zwiększenia stężenia leku we krwi i tym samym do zwiększenia efektywności jego działania, z drugiej – może to doprowadzić do wystąpienia działania toksycznego. Z kolei zbyt duża aktywność enzymów osłabia działanie leków.

Co ważne, aktywność omawianych enzymów maleje wraz z wiekiem, FAŁSZ (badania wykazują, że prędkość metabolizowania leków przez układ P450 jest porównywalna względem wieku, przy normalizowanej wartości objętości wątroby wobec masy ciała – to oznacza, że u dzieci mających mniejszą wagę, ten stosunek jest korzystniejszy, zatem metabolizm pewnych substancji zachodzi nawet szybciej vide paracetamol, LECZ w przeliczeniu na dawkę całkowitą, dawka będzie mniejsza, ze względu na masę ciała oraz dalsze czynniki). Biorąc pod uwagę jednak pozostałe czynniki (masa ciała, sprawność nerek) oznacza to, że na zatrucie wywołane przez zbyt wysokie stężenie leku najbardziej narażone są nowo narodzone dzieci i osoby starsze.

UWAGA! Zatrucia lekami stanowią najczęstszą przyczynę zatruć w Polsce.

Rytmy biologiczne człowieka a działanie leków

Okazuje się, że godzina podania leku może mieć znaczący wpływ na efektywność działania substancji. Dla przykładu metabolizm paracetamolu podlega dwóm zegarom biologicznym – ośrodkowemu, który jest kontrolowany przez cykl żywienia/poszczenia i zależy od niego poziom glutationu, pomagającego w detoksykacji szkodliwych metabolitów paracetamolu, oraz obwodowego w hepatocytach, od którego zależy aktywność układu enzymatycznego CYP450. W porze poobiedniej podanie paracetamolu jest najbezpieczniejsze, ze względu na nasilenie obydwu mechanizmów.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Marta Junowicz Autor

Marta Junowicz

mgr farm.

Szczepionka przeciw koronawirusowi

Oficjalna informacja producenta szczepionki mówi, że po rozcieńczeniu fiolka zawiera 5 dawek po 0,3 ml. Postępując zgodnie z instrukcją przygotowania…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Ujemne Rh u kobiety w ciąży

Ujemny czynnik Rh u matki powoduje, że jej organizm uznaje taki czynnik jako obcy, a jej układ odpornościowy będzie atakował…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Czy to może być zapalenie pęcherza?

Podejrzenie zapalenia pęcherza można wysnuć na podstawie towarzyszących mu często objawów. Są to: ból przy oddawaniu moczu, ból w okolicy…

Zobacz więcej

Poradnik Gemini Autor

Poradnik Gemini

Czy opryszczkę można wyleczyć?

Niestety wirus opryszczki pozostaje w organizmie przez całe życie. Objawy nawracają i są przerywane okresem latencji, czyli utajenia. Wirus HSV…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii?

Powinna Pani rozpocząć od wizyty u lekarza rodzinnego. Jeśli istnieje podejrzenie celiakii, konieczne będzie skierowanie do poradni gastroenterologicznej. Najczęściej diagnostyka…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Norma stężenia testosteronu we krwi u dorosłych

Stężenie testosteronu zmienia się dynamicznie. U mężczyzn granice norm to 270-1070 ng/dL ze średnim poziomem ok. 700ng/dL. U kobiet stężenia są zdecydowanie…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Ciąża a grupa krwi

Różne grupy krwi rodziców dziecka mogą skutkować konfliktem serologicznym między matką a płodem. W celu zapobiegnięcia takiej sytuacji sprawdza się…

Zobacz więcej

Rafał Suchodolski Autor

Rafał Suchodolski

Normy PSA we krwi

Uznaje się, że:  stężenie 0-2,5ng/ml to bezpieczny poziom, 2,6-4,0 ng/ml to poziom bezpieczny dla większości mężczyzn, jednak należy porozmawiać z…

Zobacz więcej

Dołącz do wspólnej dyskusji
  1. Iza pisze:

    Wszystko fajnie, ale też przy lekach trzeba wiedzieć, czy ich odpowiednie dawkowanie nie jest związane z genami. Są substancje, których dawkowanie jest zapisane w genach. Dlatego warto to sprawdzić!

Czytaj także
23 listopada 2020 mgr farm. Marta Grabowska
19 listopada 2020 mgr farm. Marta Junowicz
19 listopada 2020 mgr farm. Marta Grabowska
19 listopada 2020 mgr farm. Natika Karolak
19 listopada 2020 mgr farm. Natika Karolak
16 listopada 2020 mgr farm. Monika Cichocka
08 października 2020 Poradnik Gemini
24 października 2019 mgr farm. Marta Grabowska
16 października 2019 mgr farm. Marta Junowicz
Zobacz więcej
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)