3
26 lipca 2021

Zapalenie osierdzia – przyczyny, objawy, leczenie

Zapalenie osierdzia to schorzenie, które może się rozwinąć pod wpływem działania wielu czynników etiologicznych. Może mieć różną postać – od łagodnej, leczonej w warunkach domowych do ciężkiej, wymagającej terapii szpitalnej i interwencji kardiochirurgicznej. Jakie są przyczyny zapalenia osierdzia i jak się ono objawia? Jak się je leczy?

Czym jest osierdzie? 

Osierdzie jest strukturą otaczającą serce. Składa się z dwóch blaszek surowiczychtrzewnej i ściennej oraz zrośniętej z blaszką ścienną blaszki włóknistej. Pomiędzy blaszkami osierdzia mieści się przestrzeń wypełniona niewielką ilością płynu – jama osierdzia. Blaszka trzewna zrasta się z zewnętrzną powierzchnią mięśnia serca, a także pokrywa pień płucny, aortę wstępującą (naczynia tętnicze odchodzące od komór serca) oraz końcowy odcinek żyły głównej górnej uchodzącej do prawego przedsionka.

Czym jest zapalenie osierdzia? 

Zapalenie osierdzia to choroba, w której dochodzi do rozwoju stanu zapalnego blaszek osierdzia. Procesowi zapalnemu często towarzyszy nadmierne wytwarzanie płynu osierdziowego. W przypadku nagromadzenia się jego dużej ilości może rozwinąć się tamponada osierdzia

Zapalenie osierdzia może przebiegać pod postacią zapalenia: 

  • ostrego, 
  • przetrwałego, trwającego dłużej niż 4-6 tygodni, ale krócej niż 3 miesiące, 
  • nawracającego – z nawrotami objawów po okresach remisji trwających dłużej niż 4-6 tygodni, 
  • przewlekłego – trwającego dłużej niż 3 miesiące. 

Zapalenie osierdzia – przyczyny 

W zależności od czynnika etiologicznego wyróżniamy zapalenia osierdzia: 

  • wirusowe – występuje najczęściej; wywoływane przez wiele wirusów, a pośród nich wirusy Coxsackie, entero-, echo- i adenowirusy, wirusa Epsteina-Barr, wirusy grypy i paragrypy oraz inne; zapaleniu osierdzia może towarzyszyć zapalenie mięśnia sercowego; 
  • idiopatyczne – nie udaje się w nich ustalić przyczyny zapalenia; stanowią niemal 1/3 przypadków; 
  • bakteryjne – rzadkie, występujące głównie u chorych z niedoborami odporności, z AIDS lub leczonych immunosupresyjnie, mogą również wystąpić po urazach lub zabiegach okolicy serca; 
  • gruźlicze – również rzadkie i podobnie jak bakteryjne, występują głównie u chorych z upośledzoną odpornością; 
  • w układowych chorobach tkanki łącznej, zwłaszcza w twardzinie układowej, ale również w reumatoidalnym zapaleniu stawów czy toczniu rumieniowatym układowym oraz rzadziej w innych; 
  • po zawale serca – występuje rzadko; 
  • po zabiegach kardiochirurgicznych; 
  • w ciężkiej niewydolności nerek – mocznicowe lub dializacyjne, związane z niewystarczającą intensywnością zabiegów; 
  • w przebiegu nowotworów złośliwych – najczęściej w przebiegu przerzutów nowotworowych do osierdzia, znacznie rzadziej towarzyszą międzybłoniakowi osierdzia; 
  • po urazie; 
  • po radioterapii; 
  • jako działanie niepożądane niektórych leków; 
  • w przebiegu niedoczynności tarczycy. 

Przeczytaj również:
10 produktów dla zdrowego serca

Objawy zapalenia osierdzia 

W przebiegu zapalenia osierdzia mogą występować: 

  • ból w klatce piersiowej typowo zlokalizowany za mostkiem lub lewostronnie od mostka, często promieniujący do pleców, okolicy grzebienia łopatki, szyi, lewego barku lub ramion, nasila się w pozycji leżącej, a zmniejsza swą intensywność w pozycji siedzącej w przodopochyleniu. 
  • suchy kaszel, 
  • duszność, 
  • rozbicie, 
  • bóle mięśni i stawów
  • stan podgorączkowy lub gorączka, rzadko wysoka, 
  • w przypadku przewlekłego zapalenia osierdzia – przewlekły ból w klatce piersiowej, utrata masy ciała, kołatania serca. 

Zapalenie osierdzia – diagnostyka 

W diagnostyce zapalenia osierdzia stosuje się badania laboratoryjne, głównie oceniające parametry stanu zapalnego – OB oraz CRP i leukocytozę, a w celu oceny zajęcia mięśnia sercowego sprawdza się troponiny sercowe. Ponadto wykonuje się: 

  • badanie elektrokardiograficzne – może wykazać obecność charakterystycznych zmian,  
  • RTG klatki piersiowej – ocenia ewentualne poszerzenie sylwetki serca wynikające z nagromadzenia znacznej ilości płynu w osierdziu,  
  • badanie echokardiograficzne – pozwala ocenić ewentualną obecność płynu w osierdziu i kontrolować jego ilość w toku leczenia, 
  • w niektórych przypadkach tomografię komputerową klatki piersiowej.  

W zależności od wskazań stosuje się także inwazyjne metody diagnostyczne: 

  • perikardiocentezę, czyli nakłucie jamy osierdzia w celu pobrania płynu osierdziowego do dalszej analizy,  
  • biopsję osierdzia, na przykład w diagnostyce nowotworowego zapalenia osierdzia.  

W przypadku podejrzenia zapalenia bakteryjnego, gruźliczego lub wirusowego wykonuje się badania identyfikujące drobnoustrój. 

Przeczytaj również:
Echo serca – na czym polega to badanie?
Badanie EKG – jak się przygotować?

Leczenie zapalenia osierdzia 

Leczenie zapalenia osierdzia, zależnie od jego przebiegu i ocenionego klinicznie ryzyka powikłań, może odbywać się: 

  • w warunkach domowych – w przypadku niskiego ryzyka powikłań; przebieg leczenia powinien odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza,  
  • w warunkach szpitalnych – w przypadku umiarkowanego i wysokiego ryzyka. 

Wszyscy chorzy z zapaleniem osierdzia muszą ograniczyć swoją aktywność fizyczną do czasu normalizacji wyników badań i stanu klinicznego.  

W leczeniu nieswoistym stosuje się: 

  • niesteroidowe leki przeciwzapalne,  
  • kwas acetylosalicylowy,  
  • kolchicynę,  
  • glikokortykosteroidy.  

W terapii zapaleń o znanej etiologii stosuje się leczenie swoiste. W zapaleniu bakteryjnym wykorzystuje się dożylną antybiotykoterapię i płukanie worka osierdziowego, w gruźliczym leki przeciwgruźlicze, a w nowotworowym chemio- lub radioterapię, zależnie od typu nowotworu. W zapaleniach opłucnej występujących w układowych chorobach tkanki łącznej, niewydolności nerek czy niedoczynności tarczycy kluczowe jest zintensyfikowanie leczenia choroby podstawowej. 

W przypadku opornych lub nawracających zapaleń stosuje się postępowanie zabiegowe, a przy nawracających i steroidozależnych zintensyfikowane leczenie immunosupresyjne, biologiczne lub immunologiczne

Powikłaniem, które może rozwinąć się w przebiegu zapalenia osierdzia, jest zaciskające zapalenie osierdzia.

Źródła: 

  • O. Narkiewicz, S. Wójcik, J. Dziewiątkowski „Osierdzie” w Anatomia Człowieka tom III pod red. prof.dr.hab.med. Olgierd Narkiewicz, prof.dr.hab.med. Janusz Moryś, s. 35-37, 
  • W. Tomkowski, P. Kuca „Zapalenie osierdzia”, w Interna Szczeklika 2020, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, s. 389-395, 
  • W. Pikto- Pietkiewicz, T. Pasierski „Płyn w osierdziu i tamponada osierdzia.” w Wielka Interna- Kardiologia, wyd. Medical Tribune Polska, wyd. elektroniczne. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Niewydolność serca a domowa tlenoterapia

W przypadku niewydolności serca bardzo prawdopodobnie organizm Pani mamy nie jest wystarczająco zaopatrywany w tlen. Warto wykonać badanie określające poziom…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)