12
14 kwietnia 2021

Alergia w ciąży – jak leczyć?

Około 18-30% kobiet w wieku prokreacyjnym cierpi na różnego rodzaju choroby alergiczne. Poza obniżaniem komfortu życia mogą one negatywnie wpływać na przebieg ciąży, dlatego odpowiednio wdrożone leczenie bywa niekiedy niezbędne. Jak skutecznie złagodzić dolegliwości alergiczne i które leki można bezpiecznie stosować w trakcie ciąży? 

Alergia w ciąży 

Alergia w czasie ciąży może ulec zarówno wyciszeniu, jak i nasileniu. Kobiety, u których już wcześniej zdiagnozowano alergię, powinny przede wszystkim unikać kontaktu z alergenami. Jeśli pierwsze objawy alergii pojawią się właśnie w czasie ciąży, szczegółową diagnostykę powinno przeprowadzić się dopiero po porodzie.  

W tym okresie niewskazane są przede wszystkim próby prowokacyjne i płatkowe testy skórne ze względu na istniejące ryzyko wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego.  

Preferowaną metodą diagnostyczną zalecaną w ciąży są bezpieczniejsze testy in vitro, czyli przeprowadzane poza organizmem, zwykle na pobranej od pacjenta krwi. Takim badaniem jest oznaczanie całkowitej ilości immunoglobulin IgE oraz przeciwciał swoistych IgE skierowanych przeciwko konkretnym alergenom.

Przeczytaj również:
Alergia – rodzaje alergenów, objawy, badania diagnostyczne

Choroby alergiczne, które występują u kobiet w ciąży, to m.in.: 

  • astma,  
  • alergiczne zapalenie spojówek,  
  • alergiczny nieżyt nosa,  
  • pokrzywka,  
  • alergia pokarmowa,  
  • alergie na leki, 
  • skłonność do anafilaksji, czyli poważnej, uogólnionej reakcji organizmu na alergen.  

Wśród wymienionych schorzeń zwłaszcza astma stwarza ryzyko powikłań i może wymagać leczenia farmakologicznego przez cały okres ciąży. 

Jak leczyć alergię w ciąży? 

Kobiety w ciąży cierpiące na alergię powinny znajdować się pod stałą kontrolą zarówno lekarza położnika, jak i alergologa. Leczenie chorób alergicznych w tym okresie obejmuje trzy aspekty: 

  • Unikanie kontaktu z alergenami – jest to podstawowe działanie profilaktyczne w terapii chorób o podłożu alergicznym. W czasie ciąży ma szczególne znaczenie, gdyż unikanie alergenu pozwala ograniczyć lub całkowicie wyeliminować konieczność zażywania leków
    W przypadku alergii wziewnej na pyłki roślin najważniejsze jest zapoznanie się z kalendarzem pylenia, śledzenie aktualnych informacji o stężeniu pyłków w powietrzu lub pobranie na urządzenie mobilne specjalnych aplikacji dla alergików. Gdy w atmosferze unoszą się alergizujące pyłki, powinno się ograniczyć czas przebywania na świeżym powietrzu, nosić okulary chroniące oczy (np. przeciwsłoneczne) oraz odzież zakrywającą większą część ciała. Po pobycie na zewnątrz należy zmienić ubranie i wziąć prysznic, aby pozbyć się reszty pyłków. Alergicy powinni także unikać pokarmów reagujących krzyżowo z alergenami wziewnymi. 

Przeczytaj również:
Alergia krzyżowa – na czym polega?

Gdy alergenem jest sierść zwierząt, należy unikać bezpośredniego kontaktu z uczulającym zwierzęciem, nie wpuszczać go zwłaszcza do sypialni i regularnie dbać o czystość w domu.
W przypadku alergii na roztocza kurzu domowego zaleca się często prać pościel w gorącej wodzie (przynajmniej raz w tygodniu), zakupić kołdry i poduszki z antyalergicznym wkładem i ograniczyć ilość tkanin zbierających kurz w pomieszczeniach domowych (meble tapicerowane, firanki, zasłony, dywany). Można także wyposażyć sypialnię w specjalny materac o właściwościach antyalergicznych i prać regularnie całą kołdrę. Profilaktyka alergii pokarmowych to przede wszystkim dokładne ustalenie wszystkich składników uczulających i ich całkowita eliminacja z diety.  

Przeczytaj również:
Alergia na sierść – jak sobie z nią radzić?

  • Leczenie farmakologiczne – jest zwykle konieczne w przypadku astmy lub w czasie nasilenia objawów innych chorób alergicznych. Mimo że większość leków stosowanych w leczeniu alergii nie wykazuje poważniejszych działań niepożądanych u kobiet w ciąży, za każdym razem przed zażyciem jakiegokolwiek preparatu zaleca się pacjentkom konsultację lekarską. Zwykle stosuje się zasadę przepisywania jak najniższej skutecznej dawki leczniczej.
    Odrębne zagadnienie stanowi immunoterapia swoista, czyli leczenie alergii przy pomocy regularnego podawania specjalnych szczepionek mających na celu wytworzenie w organizmie tolerancję na alergeny. Jeśli tego typu terapia była rozpoczęta przed zajściem w ciążę, można ją nadal kontynuować u kobiety ciężarnej (w dawkach podtrzymujących). Okres ciąży nie jest natomiast dobrym czasem na rozpoczynanie immunoterapii swoistej. 
  • Sfera psychologiczna – zmiany fizyczne i hormonalne zachodzące podczas ciąży mają ogromny wpływ na psychikę kobiety. Często są one powodem stresu, który dodatkowo nasila objawy chorób alergicznych. W takiej sytuacji może dojść do błędnego koła, w którym stres nasila dolegliwości, a one jeszcze bardziej zwiększają stres. Konieczne jest wsparcie emocjonalne zarówno ze strony bliskich osób, jak i lekarzy, którzy podczas regularnych kontroli powinni poświęcać odpowiednią ilość czasu pacjentkom, edukując je i budując poczucie zaufania i bezpieczeństwa. Jeśli jednak takie postępowanie nie zredukuje stresu, dobrze jest skorzystać z pomocy psychologa lub konsultacji psychiatrycznej. 

Przeczytaj również:
Alergia – jak ją leczyć?

Kategorie bezpieczeństwa leków w ciąży – klasyfikacja FDA 

Leczenie farmakologiczne kobiet w ciąży stanowi duże wyzwanie. Dla większości substancji leczniczych nie prowadzi się badań klinicznych na tej grupie osób z oczywistych względów etycznych. Nieliczne doniesienia o wpływie danej substancji na płód pochodzą z obserwacji kobiet, które nieświadomie zażyły lek, będąc już w ciąży. Bezpieczeństwo terapii badane jest natomiast na ciężarnych zwierzętach. Jeśli badana substancja nie wykaże żadnego negatywnego wpływu na płód u zwierząt, ostrożnie wdraża się do leczenia kobiet ciężarnych. Zadaniem lekarza jest indywidualne podejście do pacjentki i ocena sytuacji klinicznej. Specjalista bierze pod uwagę korzyści z zastosowania leku, które zawsze muszą przewyższać potencjalne zagrożenie wynikające z możliwych działań niepożądanych. Amerykańska Agencja Żywności i Leków podzieliła leki na 5 kategorii bezpieczeństwa stosowania w ciąży: 

  • A – badania na kobietach w ciąży nie wykazały szkodliwego działania na płód. Leki kategorii A są w pełni bezpieczne. 
  • B – badania prowadzone na zwierzętach nie wykazały szkodliwego działania na płód, ale badania na kobietach ciężarnych nie zostały wykonane. 
  • C – badania na zwierzętach wykazały niepożądane działanie leków na płód, brak jest natomiast danych w odniesieniu do kobiet. Leki takie można stosować u kobiet w ciąży tylko i wyłącznie, gdy korzyści z zastosowania przewyższają potencjalne ryzyko uszkodzenia płodu. 
  • D – istnieją dowody potwierdzające niekorzystny wpływ tych leków na płód. Leki tej kategorii stosuje się wyłącznie w przypadku zagrożenia życia matki, gdy inne leki okazały się nieskuteczne. 
  • X – leki o dowiedzionych właściwościach teratogennych, uszkadzające płód. Są bezwzględnie zakazane kobietom w ciąży, a także kobietom planującym ciążę. 

Większość leków wykorzystywanych w leczeniu alergii w ciąży należy do kategorii B, dlatego ich stosowanie musi odbywać się pod kontrolą lekarza. 

Astma w ciąży – leczenie 

Z astmą zmaga się około 8-9% kobiet w ciąży. W tym szczególnym okresie dochodzi do zmian w fizjologii układu oddechowego, które dodatkowo niekorzystnie wpływają na przebieg tej choroby. W ciąży obserwuje się zwiększenie objętości oddechowej, wentylacji minutowej i ciśnienia parcjalnego tlenu przy jednoczesnym zmniejszeniu objętości zalegającej. Kontakt z antygenami płodu również może wpływać na funkcjonowanie układu immunologicznego. U części kobiet astma w ciąży ulega wyciszeniu, jedna trzecia z nich nie obserwuje istotnych zmian, a kolejne 30% doświadcza zaostrzenia choroby. Pogorszenie stanu w ciąży najczęściej dotyczy kobiet z astmą o ciężkim przebiegu. Chociaż w przypadku większości schorzeń alergicznych farmakoterapia, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, jest niewskazana, potencjalne zagrożenie płynące z nieleczonej astmy jest wyższe niż ryzyko działań niepożądanych. Źle kontrolowana astma zwiększa ryzyko powikłań ciąży i porodu w postaci: 

  • poronienia, 
  • wymiotów ciężarnych, 
  • cukrzycy ciążowej, 
  • nadciśnienia tętniczego, 
  • stanu przedrzucawkowego, 
  • zapalenia błon płodowych, 
  • krwotoku przedporodowego i poporodowego, 
  • powikłań łożyskowych, 
  • przedwczesnego porodu, 
  • powikłań porodowych i zwiększonym ryzykiem cesarskiego cięcia, 
  • niskiej masy urodzeniowej dziecka, 
  • częstszych wad wrodzonych, 
  • niższej punktacji w skali Apgar. 

Dobra kontrola astmy oznacza maksymalną redukcję częstości występowania objawów, utrzymywanie prawidłowej czynności płuc i eliminację okresów zaostrzeń choroby, co pozwala na normalną, codzienną aktywność zawodową i społeczną. Dobrze dobrane leczenie chroni przed poważnym niedotlenieniem płodu, który może doprowadzić nawet jego obumarcia. Leczenie farmakologiczne zaawansowanych postaci astmy jest więc konieczne przez cały okres trwania ciąży. Zwykle do opanowania choroby wystarcza zastosowanie leków wziewnych (glikokortykosteroidy), które w znikomym stopniu przedostają się do krążenia ogólnego, dzięki czemu są stosunkowo bezpieczne. W skrajnych przypadkach, gdy mimo maksymalnych dawek leków wziewnych nie udaje się kontrolować astmy, konieczne bywa podanie doustnych glikokortykosteroidów. Stosuje się wówczas najniższe dawki, a pacjentki muszą podlegać stałej kontroli lekarskiej. Niezbędny jest także monitoring dobrostanu płodu przy pomocy badań USG i KTG. Podczas takiego leczenia mogą wystąpić poważne działania niepożądane, takie jak rozwój cukrzycy ciążowej, stan przedrzucawkowy lub zahamowanie wzrostu płodu. Ważnym aspektem podczas leczenia zaostrzeń astmy w ciąży jest szybkie podjęcie tlenoterapii oraz dbałość o odpowiednie nawodnienie i suplementację glukozy

Schemat leczenia astmy w ciąży w zależności od stopnia nasilenia objawów: 

  • Stan dobry – bez leków lub doraźnie glikokortykosteroidy wziewne w małych dawkach. 
  • Stan wymagający większej kontroli – średnie dawki glikokortykosteroidów wziewnych, ewentualnie pomocniczo β-mimetyki wziewne długo działające. 
  • Ciężki przebieg astmy – wysokie dawki glikokortykosteroidów wziewnych oraz pomocniczo β-mimetyki wziewne długo działające. 
  • Stan zaostrzenia astmy – wysokie dawki glikokortykosteroidów wziewnych, β-mimetyki wziewne długo działające oraz glikokortykosteroidy doustne i tlenoterapia. 

Alergiczny nieżyt nosa – leczenie w ciąży 

Alergiczny nieżyt nosa może dotyczyć nawet 30% kobiet w ciąży. U zdecydowanej większości z nich (80%) schorzenie to współistnieje z astmą oskrzelową. Ponieważ hormony ciążowe wpływają na unaczynienie śluzówki nosa, objawy takie jak obrzęk błony śluzowej i niedrożność nosa często ulegają nasileniu. Oprócz unikania kontaktu z alergenami uporczywe objawy można złagodzić przez przepłukiwanie jamy nosa roztworem soli fizjologicznej lub wody morskiej. Lekami pierwszego rzutu są donosowe glikokortykosteroidy (np. mometazon i furoinian flutikazonu). Do podania miejscowego można zastosować również leki obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej nosa (tzw. sympatykomimetyki), takie jak oksymetazolina,  ksylometazolina, nafazolina i tetryzolina. Pomogą one szybciej udrożnić nos i zapewnić lepszą penetrację glikokortykosteroidów do jamy nosa. Należy pamiętać, żeby stosować je tylko krótkotrwale – w przypadku ciężarnych nie dłużej niż 3 dni. Dłuższe podawanie może spowodować efekt z odbicia nasilający leczone dolegliwości, a nawet polekowy nieżyt nosa. Z kolei przedawkowanie sympatykomimetyków w ciąży grozi zaburzonym dostarczaniem krwi do płodu. W pierwszym trymestrze nie wolno zażywać żadnych doustnych leków przeciwalergicznych ze względu na ryzyko rozwoju wad wrodzonych. W bardziej zaawansowanej ciąży (II i III trymestr) przy nasileniu objawów alergii można stosować niektóre doustne leki przeciwhistaminowe, np. loratadynę lub cetyryzynę w dawce 10 mg na dobę.  

Atopowe zapalenie skóry w ciąży – leczenie 

Średnio u połowy kobiet cierpiących na AZS dochodzi do zaostrzenia choroby w czasie ciąży. Jest to najczęściej występująca choroba skóry diagnozowana u ciężarnych. W wielu przypadkach u pacjentek z rodzinną skłonnością do atopii AZS rozpoczyna się właśnie w tym okresie. Charakterystyczne, suche, zaczerwienione i swędzące zmiany skórne zlokalizowane w zgięciach łokci i kolan mogą pojawić się już w pierwszym trymestrze. Poza badaniem przedmiotowym lekarz może zlecić oznaczenie z krwi całkowitej ilości przeciwciał klasy IgE, żeby potwierdzić alergiczny charakter schorzenia. Problemy skórne pojawiające się dopiero w zaawansowanej ciąży wymagają zwykle szerszej diagnostyki. Zaostrzenie AZS w ciąży poza dyskomfortem dla matki nie wiąże się na szczęście z ryzykiem dla rozwijającego się płodu. W I trymestrze przeciwwskazane jest stosowanie doustnych leków przeciwalergicznych. Leczenie miejscowe powinno być wdrażane od razu po rozpoznaniu zmian w jak najmniejszej, działającej dawce. Zwykle terapię rozpoczyna się od maści z 1% hydrokortyzonem. W II i III trymestrze w razie konieczności można wdrożyć doustne leki przeciwhistaminowe. Względnie bezpieczne wydają się także miejscowe inhibitory kalcyneuryny (np. pimekrolimus, takrolimus). Leczenie powinno odbywać się pod okiem lekarza, który dobierze odpowiednie preparaty, biorąc pod uwagę nasilenie zmian i zajętą przez nie powierzchnię skóry. Zastosowane leki mają na celu zmniejszenie świądu, wyciszenie stanu zapalnego i zapobieganie wtórnym infekcjom bakteryjnym i grzybiczym. 

Leczenie farmakologiczne powinno być uzupełnione szeroko pojętą profilaktyką: 

  • Unikanie kontaktu z alergenami wziewnymi, kontaktowymi i pokarmowymi. 
  • Ubieranie luźnej odzieży bawełnianej. 
  • Unikanie nieprzepuszczalnych, syntetycznych włókien i wełny. 
  • Rezygnacja z obcisłej i szorstkiej odzieży. 
  • Pranie ubrań i pościeli w delikatnych środkach dedykowanych alergikom. 
  • Unikanie długich kąpieli w gorącej wodzie. 
  • Codzienna pielęgnacja skóry emolientami przeznaczonymi do skóry atopowej. 
  • Wybór dobrej jakości, naturalnych kosmetyków bez sztucznych zapachów i barwników. 

Wstrząs anafilaktyczny a ciąża 

U kobiet cierpiących na alergię o mechanizmie IgE-zależnym na skutek kontaktu z alergenem może dojść do silnej, uogólnionej reakcji alergicznej nazywanej wstrząsem anafilaktycznym. Może być on groźny dla płodu ze względu na ryzyko poważnego niedotlenienia. W skrajnych przypadkach anafilaksja może doprowadzić do poronienia lub przedwczesnego rozwiązania. W czasie porodu szok anafilaktyczny mogą wywołać stosowane profilaktycznie antybiotyki lub leki znieczulające. Leczenie anafilaksji w ciąży nie różni się od standardowego postępowania. Podstawowym działaniem jest jak najszybsze domięśniowe podanie adrenaliny i wezwanie karetki pogotowia. W dalszej kolejności w leczeniu stosuje się leki przeciwhistaminowe i doustne glikokortykosteroidy. W czasie hospitalizacji może okazać się konieczne dożylne nawadnianie i tlenoterapia. Szybkie udzielenie pomocy pozwoli zminimalizować ryzyko niedotlenienia płodu. 

Pokrzywka alergiczna w ciąży 

Pokrzywkę wywołuje kontakt z alergenem, podobnie jak w przypadku reakcji anafilaktycznej. Rozpoznanie opiera się na ocenie podstawowych objawów skórnych, takich jak bąble pokrzywkowe, świąd, bolesność i obrzęk. Częstość występowania pokrzywki w ciąży i jej objawy nie różnią się od jej typowego obrazu. Nie ma ona wpływu na przebieg ciąży. Leczenie objawowe pokrzywki polega na podawaniu doustnych leków przeciwhistaminowych (loratadyna, cetyryzyna), które można przyjmować pod kontrolą lekarza w II i III trymestrze. Gdy nie uzyskuje się poprawy, w celu złagodzenia świądu stosuje się hydroksyzynę. W szczególnie ciężkich przypadkach zachodzi konieczność doraźnego podania doustnych glikokortykosteroidów.  

Leczenie alergii w ciąży stanowi duże wyzwanie dla lekarzy. Powinno być kompromisem pomiędzy skutecznym złagodzeniem objawów u kobiety a zapewnieniem pełnego bezpieczeństwa dla dziecka. Pierwszy trymestr to kluczowy etap rozwoju płodu, w którym zażywanie leków doustnych jest niewskazane. W późniejszym okresie ciąży leczenie alergii ma pewne ograniczenia, ale w dużej mierze przypomina standardowe postępowanie. Niemniej jednak kobiety powinny podejmować działania profilaktyczne, aby jak najbardziej ograniczyć potrzebę farmakoterapii w ciąży.

Źródła: 

  • Gonzalez-Estrada A., Geraci S. A., Allergy Medications During Pregnancy, Am J Med Sci, 2016. 
  • Korzeniowska K., Pawlaczyk M., Pawlaczyk M., Jabłecka A., Leki przeciwhistaminowe w ciąży, Farmacja Współczesna, 2013. 
  • Sybilski A. J., Ciąża a choroby alergiczne, Medycyna po Dyplomie, 2016. 
  • Szałek E., Grześkowiak E., Bezpieczeństwo farmakoterapii w okresie ciąży, Farmacja Współczesna, 2008.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Ujemne Rh u kobiety w ciąży

Ujemny czynnik Rh u matki powoduje, że jej organizm uznaje taki czynnik jako obcy, a jej układ odpornościowy będzie atakował…

Zobacz więcej

Ciąża a grupa krwi

Różne grupy krwi rodziców dziecka mogą skutkować konfliktem serologicznym między matką a płodem. W celu zapobiegnięcia takiej sytuacji sprawdza się…

Zobacz więcej

Suplementacja witaminy D w ciąży

Jak najbardziej, suplementacja witaminą D u kobiet w ciąży, jak i matek karmiących piersią jest bardzo ważna. Ilość witaminy D…

Zobacz więcej

Czy w ciąży można wykonać rezonans magnetyczny (MRI)?

Można. Badanie z użyciem rezonansu magnetycznego jest uznawane za nieszkodliwe zarówno dla płodu, jak i pacjentki w ciąży. Przeczytaj również:Czy…

Zobacz więcej

Czy w ciąży można wykonywać RTG?

Należy unikać wykonywania zdjęć RTG pacjentkom w ciąży. Nie zawsze jest to możliwe, dlatego decyzja o wykonaniu bądź rezygnacji ze…

Zobacz więcej

Jakie witaminy powinna brać przyszła mama?

W trakcie planowania ciąży i na samym jej początku najważniejsza jest suplementacja kwasu foliowego. Ponadto istotna jest odpowiednia podaż witaminy…

Zobacz więcej

Szczepienie na grypę w ciąży

Kobiety w ciąży stanowią grupę wysokiego ryzyka jeśli chodzi o powikłania grypy, a ryzyko to narasta w kolejnych trymestrach. Opisywano…

Zobacz więcej

Czy jeść kiszonki w ciąży?

Jak najbardziej tak! Można jeść kiszonki w ciąży! Podczas kiszenia powstaje kwas mlekowy, w którym znajdują się pałeczki kwasu mlekowego.…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)