4
17 lutego 2021

Alergiczny nieżyt nosa – jak go leczyć?

W ciągu ostatnich lat obserwuje się ciągły wzrost zachorowalności na choroby układu immunologicznego. Chociaż w większości przypadków alergie nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla życia, znacznie obniżają jego jakość. Wśród nich najczęściej diagnozowany jest alergiczny nieżyt nosa. W leczeniu objawowym tej dolegliwości stosowane są m.in. leki obkurczające błonę śluzową nosa. 

Alergiczny nieżyt nosa  

Alergiczny nieżyt nosa (ANN) to najczęściej występująca choroba alergiczna na świecie. W Polsce problem ten może dotykać nawet 28,8% społeczeństwa. Kontakt błony śluzowej nosa z alergenem powoduje reakcję alergiczną IgE-zależną, co w efekcie prowadzi do stanu zapalnego wraz z towarzyszącymi dolegliwościami, takimi jak: 

  • pojawienie się wodnistej wydzieliny z nosa, 
  • niedrożność nosa, 
  • świąd, 
  • kichanie. 

Stopień nasilenia objawów zależy od długości kontaktu z alergenem i jego stężenia. Chociaż schorzenie to zwykle charakteryzuje łagodny przebieg, znacznie obniża ono komfort codziennego życia i jakość snu. Wpływa także negatywnie na wydajność pracy i nauki oraz kontakty społeczne. Oprócz podstawowych objawów kojarzonych z ANN chorzy często skarżą się na: 

  • konieczność oddychania ustami, 
  • częste infekcje
  • pobolewanie gardła, 
  • zaburzenia węchu, 
  • bóle głowy, 
  • problemy ze snem, 
  • chrapanie i bezdechy senne, 
  • chroniczne zmęczenie, 
  • kaszel, 
  • brak apetytu, 
  • zapalenie spojówek, 
  • duszności. 

Niezdiagnozowany lub nieleczony ANN może prowadzić do powikłań (zapalenie zatok, zapalenie ucha, zapalenie krtani) lub rozwoju innych chorób (zwłaszcza astmy oskrzelowej). Aby postawić diagnozę, objawy nieżytu nosa muszą występować przynajmniej godzinę dziennie przez wiele dni w roku. Rozpoznanie alergicznego nieżytu nosa uzupełnia wywiad lekarski,  badanie obecności swoistych przeciwciał IgE w surowicy, testy skórne z alergenami oraz donosowe próby prowokacyjne. ANN może mieć charakter: 

  • okresowy – objawy pojawiają się tylko na kilka dni lub mijają maksymalnie po 4 tygodniach, wywoływany zwykle przez alergeny sezonowe (np. pyłki roślin) lub krótki, sporadyczny kontakt z alergenem (np. sierść zwierząt); 
  • przewlekły – objawy utrzymują się przez większość dni tygodnia lub trwają dłużej niż miesiąc, ten typ związany jest z alergenami całorocznymi, występującymi w domu (np. roztocze, pleśń, pierze) lub z pyłkami traw (okres pylenia jest bardzo długi – od maja do września). 

Często zdarza się uczulenie zarówno na alergeny sezonowe, jak i całoroczne, co powoduje, że w Polsce dominującym typem ANN jest postać przewlekła

Alergiczny nieżyt nosa – leczenie 

W celu zmniejszenia dolegliwości podstawowym działaniem powinno być unikanie kontaktu z alergenem wywołującym objawy. W leczeniu objawowym alergicznego nieżytu nosa wykorzystuje się kilka grup leków: 

  • Leki obkurczające naczynia błony śluzowej nosa (α-mimetyki) – to jedne z najpopularniejszych, a zarazem najstarszych leków stosowanych w nieżycie nosa bez względu na przyczynę. 
  • Leki przeciwhistaminowe – blokując receptor H1, hamują działanie histaminy odpowiedzialnej za wczesną fazę reakcji alergicznej (świąd, kichanie, wydzielina). Mogą być stosowane doustnie (cetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, lewocetyryzyna, rupatadyna, bilastyna, feksofenadyna) lub miejscowo na błonę śluzową nosa (azelastyna, olopatadyna, ketotifen).  
  • Glikokortykosteroidy  donosowe  – ich działanie opiera się na wielopoziomowym hamowaniu reakcji zapalnych. Wykazują dużą skuteczność w przywracaniu drożności nosa, jednak efekty pojawiają się dopiero po kilku-kilkunastu dniach leczenia. Są zalecane w długotrwałym leczeniu przewlekłego nieżytu nosa (mometazon, propionian flutykazonu, budezonid, beklometazon). 
  • Glikokortykosteroidy doustne – stosowane tylko krótkotrwale, wyłącznie w przypadku ciężkiego przebiegu schorzenia, gdy inne leki nie przyniosły poprawy (np. metyloprednizolon). 
  • Leki antyleukotrienowe – np. montelukast sodu stosowany w leczeniu ANN z współistniejącą astmą, często w terapii łączonej z lekami przeciwhistaminowymi. 
  • Kromony – wymagają wielokrotnego podawania w ciągu dnia i wykazują umiarkowaną skuteczność w łagodzeniu objawów ANN. Zdecydowanie lepiej sprawdzają się w kroplach do oczu. Kromoglikan disodowy zalecany jest w terapii ANN małym dzieciom i kobietom w ciąży, ze względu na brak istotnych działań niepożądanych.  

Oprócz stosowania leków objawy ANN można łagodzić również przez irygację nosa roztworami soli fizjologicznej (izotonicznej lub hipertonicznej) lub jałową wodą morską. W ten sposób wypłukujemy z wnętrza nosa zanieczyszczenia i alergeny.  

Leki obkurczające błonę śluzową nosa 

Obrzęk błony śluzowej nosa powoduje jego niedrożność, co jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów alergii. Leki sympatykomimetyczne przywracają drożność przewodów nosowych i jednocześnie umożliwiają lepszą penetrację do jamy nosa innych leków stosowanych w terapii ANN. Ich mechanizm działania polega na pobudzaniu receptorów adrenergicznych, co powoduje zwężanie naczyń krwionośnych błony śluzowej nosa. Ze względu na drogę podania leki sympatykomimetyczne można podzielić na: 

  • donosowe: oksymetazolina,  ksylometazolina, nafazolina, tetryzolina
  • doustne: efedryna, pseudoefedryna, fenylefryna

Donosowe leki obkurczające błonę śluzową 

Leki z grupy sympatykomimetyków o działaniu miejscowym występują w postaci aerozolu, kropel i żelu podawanych bezpośrednio do nosa. Dostępne są preparaty o różnym stężeniu substancji aktywnej dla dzieci i dorosłych. Jeśli są stosowane zgodnie z przeznaczeniem, czyli z zachowaniem odpowiednich odstępów między kolejnymi aplikacjami oraz krótkotrwale (maksymalnie 7 dni), ich profil bezpieczeństwa jest wysoki i nie obserwuje się zwykle działań ogólnoustrojowych. W celu uzyskania optymalnych efektów leczenia proces aplikacji leku do nosa należy powtarzać 3-4 razy na dobę. 

Oksymetazolina wykazuje dodatkowo działanie przeciwzapalne i przeciwwirusowe, co zwiększa jej skuteczność w leczeniu kataru (w badaniach udowodniono skrócenie czasu trwania o 2 dni w stosunku do grupy kontrolnej). W porównaniu do ksylometazoliny oksymetazolina działa szybciej (już po 25 sekundach) i jest tak samo skuteczna nawet w dwukrotnie niższych dawkach. 

Korzyści z zastosowania miejscowych leków obkurczających błonę śluzową nosa to przede wszystkim: 

  • poprawa drożności nosa, 
  • szybkie działanie, 
  • ułatwienie penetracji innych leków podawanych donosowo, 
  • zmniejszenie ryzyka powikłań w postaci zapalenia zatok przynosowych i zapalenia ucha środkowego, 
  • możliwość zastosowania w nieżycie nosa bez względu na etiologię (w alergiach i infekcjach wirusowych). 

Leki sympatykomimetyczne podawane donosowo dostępne są w aptekach bez recepty, jednak ich zastosowanie powinno być doraźne, ponieważ długotrwałe przyjmowanie niesie ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Preparaty te podawane dłużej niż 5-7 dni mogą wywołać tzw. efekt z odbicia (utrata wrażliwości na działanie preparatu, nasilenie leczonych dolegliwości) i polekowy nieżyt nosa (RM, rhinitis medicamentosa). Temu schorzeniu towarzyszy ciągłe uczucie zatkanego nosa, które nie ma związku z alergią ani infekcją. Chorzy skarżą się również na nadmierną suchość błony śluzowej, lekkie krwawienia z nosa i problemy z węchem. Pacjenci, często nie zdając sobie sprawy z istoty tego problemu, w dalszym ciągu regularnie aplikują donosowo krople i aerozole, chcąc zredukować uciążliwe objawy. Bagatelizowanie takiego stanu może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia błony śluzowej nosa i wielu powikłań, np. powstanie polipów, suche zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie ucha i zatok oraz utrata węchu. 

Pozostałe działania niepożądane wynikające zazwyczaj z przedawkowania to m.in.: 

  • ból głowy, 
  • nudności, 
  • suchość i pieczenie błony śluzowej nosa, 
  • kichanie, 
  • krwawienia z nosa, 
  • nadciśnienie. 

Przeczytaj również: 
Cy można uzależnić się od kropli do nosa?

Bardzo rzadko dochodzi do poważniejszych reakcji ogólnoustrojowych jak np. zaburzenia rytmu serca, hiperglikemia czy zawroty głowy, które są bezwzględnym wskazaniem do odstawienia leku. Preparaty zawierające w składzie działający odkażająco chlorek bezalkoniowy mogą powodować miejscowe podrażnienia błony śluzowej. 

Przeciwwskazaniami do stosowania miejscowych leków o działaniu obkurczającym błonę śluzową nosa są: 

  • nadwrażliwość na substancję czynną leku, 
  • suche zapalenie błony śluzowej nosa, 
  • podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe i jaskra z wąskim kątem przesączania, 
  • przebyte operacyjne usunięcie przysadki i inne zabiegi chirurgiczne z odsłonięciem opony twardej. 

Szczególną ostrożność w stosowaniu sympatykomimetyków należy zachować podczas leczenia depresji, ponieważ równoczesne przyjmowanie inhibitorów monoaminooksydazy (IMAO) lub trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych może skutkować niepożądanym wzrostem ciśnienia tętniczego. Kobiety w ciąży powinny skonsultować z lekarzem możliwość zażywania sympatykomimetyków donosowych, ponieważ ich przedawkowanie wiąże się z ryzykiem zaburzeń w dostarczaniu krwi do płodu.  

Doustne leki obkurczające błonę śluzową nosa 

α-mimetyki przyjmowane doustnie występują najczęściej w preparatach skojarzonych z lekami przeciwhistaminowymi. Są stosowane zarówno w alergicznym nieżycie nosa, jak i podczas przeziębienia i grypy. Mogą wpływać na cały organizm, przenikając w pewnym stopniu także do układu nerwowego, co wiąże się z wyższym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Dlatego też, mimo swojej skuteczności, również nie są rekomendowane do przewlekłego stosowania. Przyjmuje się, że bezpieczna kuracja nie powinna trwać dłużej niż 3-5 dni. 

Efedryna jest alkaloidem pochodzenia roślinnego. Obecnie w lekach częściej wykorzystuje się pseudofedrynę, która jest syntetycznym analogiem efedryny. Wykazuje ona mniejszy wpływ na ośrodkowy układ nerwowy i rzadziej wywołuje niekorzystne objawy takie jak tachykardia i wzrost ciśnienia tętniczego. Fenylefryna działa podobnie, jednak nie pobudza wydzielania noradrenaliny, dzięki czemu jej wpływ na siłę i częstotliwość skurczu serca jest zredukowany. 

Najczęściej występujące reakcje niepożądane to: 

  • suchość w jamie ustnej, 
  • bezsenność, 
  • pobudzenie, nerwowość i niepokój, 
  • zawroty głowy, 
  • drżenie mięśni,  
  • nudności,  
  • tachykardia,  
  • wzrost ciśnienia,  
  • zaburzenia rytmu serca,  
  • zatrzymanie moczu (dotyczy zwłaszcza mężczyzn z rozrostem prostaty). 

Przeciwwskazaniami do stosowania doustnych leków sympatykomimetycznych są: 

  • nadwrażliwość na substancję czynną, 
  • ciężkie postaci nadciśnienia tętniczego, 
  • zaawansowana choroba wieńcowa serca, 
  • jednoczesne zażywanie inhibitorów monoaminooksydazy (leczenie depresji) lub furazolidonu (o działaniu przeciwbakteryjnym), 
  • w przypadku chlorowodorku fenylefryny przeciwwskazaniem jest także zażywanie indometacyny, metyldopy lub β-adrenolityków, 

Kobiety w ciąży i karmiące nie powinny stosować fenylefryny (należy do kategorii C), a w przypadku pseudoefedryny wyłącznie po konsultacji lekarskiej, w sytuacji gdy korzyści z zastosowania przewyższają potencjalne ryzyko. 

Leki obkurczające błonę śluzową bardzo dobrze sprawdzają się w krótkotrwałym leczeniu objawów alergicznego nieżytu nosa. Ich główne działanie polega na udrożnieniu przewodów nosowych, co wpływa na poprawę komfortu oddychania i zmniejsza ryzyko powikłań zapalnych. Należy jednak pamiętać o doraźnym charakterze takiej kuracji, aby nie doprowadzić do polekowego nieżytu nosa. 

Przeczytaj również: 
Zioła na alergię – sprawdź, jak ją pokonać?
Co powinno znaleźć się w apteczce alergika?
Krople do oczu stosowane w alergii

Źródła: 

  • Arcimowicz M., Skuteczne i bezpieczne leczenie alergicznego nieżytu nosa, Alergoprofil, 2015 
  • Grad A., Bartoszewicz L., Kalicki B., Jung A., Rozpoznanie i leczenie alergicznego nieżytu nosa, Pediatr. Med. Rodz., 2008 
  • Rapiejko P., Alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa – jak leczyć nasilenie dolegliwości?, Alergoprofil, 2010 
  • Rapiejko P., Kompleksowe leczenie alergicznego nieżytu nosa, Alergoprofil, 2015 
  • Rapiejko P., Zastosowanie azelastyny w postaci sprayu do nosa poprawia współpracę z chorymi na alergiczny nieżyt nosa, Alergoprofil, 2013 
  • Rutkowski R., Kosztyła-Hojna B., Rutkowska J., Alergiczny nieżyt nosa — problem epidemiologiczny, ekonomiczny i społeczny XXI wieku, Via Medica, 2007 
  • Samoliński B., Raciborski F., Lipiec A., Tomaszewska A., Krzych-Fałta E., Samel-Kowalik P., Walkiewicz A., Lusawa A., Borowicz J., Komorowski J., Samolińska-Zawisza U., Sybilski A. J., Piekarska B., Nowicka A., Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce (ECAP), Alergologia Polska, 2014 
  • Terlecka P., Terlecki K., Grzywa-Celińska A., Milanowski J., Alergiczny nieżyt nosa – standardowe leczenie i fitoterapia, Biogospodarka i Środowisko, Wyd. Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, 2018.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Czy lek przeciwwirusowy działa w trakcie infekcji?

Preparat zawierający pranobeks inozyny można zastosować w trakcie infekcji górnych dróg oddechowych - im szybciej, tym lepiej. Jest to lek…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
28 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
23 lipca 2021 Natalia Górska
23 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
09 lipca 2021 mgr farm. Katarzyna Szkaradek
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)