64
18 marca 2020

Leki immunosupresyjne – kiedy je stosować?

Do immunosupresantów należą np. glikokortykosteroidy, cytostatykiprzeciwciała, interferony, białka skierowane przeciwko TNF-α i kwas mykofenolowy. Stosuje się je w walce z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworowymi i alergicznymi oraz by zapobiec odrzuceniu przeszczepów.

Mężczyzna z astmą

Co to są leki immunosupresyjne? 

Immunosupresja to stan organizmu charakteryzujący się obniżeniem odporności. Dochodzi do niej na skutek spadku produkcji przeciwciał i zmniejszenia aktywności komórek układu odpornościowego. Immunosupresja może być zarówno powikłaniem innych chorób, na przykład hematologicznych, jak również może być spowodowana przez: 

  • stres,  
  • niedobory w diecie,  
  • niektóre substancje chemiczne.  

Czasami konieczne bywa celowe obniżenie odporności przy użyciu leków zwanych lekami immunosupresyjnymi (immunosupresantami). Leki te znalazły szerokie zastosowanie w wielu dziedzinach nauki i medycyny, w tym w: 

  • transplantologii,  
  • dermatologii,  
  • reumatologii, 
  • onkologii.  

Jakie leki należą do immunosupresantów? 

Mianem immunosupresantów określa się bardzo szeroką grupę leków o różnych mechanizmach działania. Wśród nich wyróżniamy glikokortykosteroidy, cytostatyki, przeciwciała monoklonalne, leki działające na immunofiliny oraz inne substancje, których mechanizmu działania nie można podporządkować żadnej z tych grup. Sposób ich działania zależy od: 

  • rodzaju preparatu,  
  • jego dawki,  
  • czasu podawania, 
  • aktualnego stanu klinicznego i immunologicznego pacjenta. 

Lista leków immunosupresyjnych 

Glikokortykosteroidy 

To jedne z najwcześniej zastosowanych leków immunosupresyjnych. Są odpowiednikiem naturalnie syntetyzowanych w ludzkim organizmie hormonów kory nadnerczy. Dzięki hamowaniu zarówno wczesnej, jak i późnej odpowiedzi immunologicznej znajdują szerokie zastosowanie w medycynie. Mogą być podawane m.in.  

  • doustnie,  
  • dożylnie, 
  • miejscowo w postaci maści lub kropli.  

Używa się ich między innymi w leczeniu: 

  • chorób układu oddechowego,  
  • białaczek 
  • schorzeń autoimmunologicznych 
  • w zapobieganiu odrzucaniu przeszczepów. 

Cytostatyki 

To grupa leków, których działanie polega na hamowaniu podziałów komórkowych limfocytów. Leki te mają różne mechanizmy działania i mogą działać niezależnie od fazy cyklu komórkowego, jak również swoiście dla jednej z faz. Do cytostatyków należą m.in. 

  • cyklofosfamid 
  • cisplatyna 
  • karboplatyna 
  • metotreksat 
  • azatiopryna 
  • 6-merkaptopuryna,  
  • antracykliny, 
  • bleomycyna.  

Zastosowanie tej grupy leków jest bardzo szerokie – większe dawki stosowane są w leczeniu chorób nowotworowych, natomiast mniejszych dawek używa się w walce z chorobami autoimmunologicznymi. 

Leki działające na immunofiliny  

Są to substancje oddziałujące na specjalny rodzaj białek obecnych w komórkach. Białka te, czyli tzw. immunofiliny, odpowiedzialne są za: 

  • apoptozę,  
  • przesyłanie sygnałów komórkowych,  
  • odbiór bodźców, 
  • przetwarzanie informacji genetycznych.  

Stosowane są między innymi w transplantologii i leczeniu chorób dermatologicznych. Do leków tych zalicza się przede wszystkim:  

  • cyklosporynę 
  • takrolimus, 
  • sirolimus. 

Przeciwciała  

To grupa leków o bardzo szerokim zastosowaniu. Wyróżnia się dwa rodzaje przeciwciał: 

Monoklonalne – cechuje je swoistość wobec konkretnego epitopu antygenu, co sprzyja ograniczeniu działań niepożądanych. 

Leki z tej grupy znajdują zastosowanie w leczeniu m.in.  

  • RZS,  
  • ZZSK,  
  • łuszczycy, 
  • nieswoistych zapaleń jelit.  

Przykładowe leki z tej grupy to: 

  • alemtuzumab 
  • natalizumab 
  • daklizumab 
  • trastuzumab, 
  • omalizumab 

Mimo szerokiego zastosowania przeciwciał monoklonalnych w medycynie ich użycie jest wciąż mocno ograniczone z uwagi na wysokie ceny preparatów, ciężkie działania niepożądane oraz pozajelitową drogę podania. 

Poliklonalne – oddziałują na wszystkie limfocyty i powodują uogólnione obniżenie odporności, mogące prowadzić do wielu powikłań, w tym potransplantacyjnego zespołu limfoproliferacyjnego i licznych infekcji. 

Interferony  

To substancje produkowane przez komórki w odpowiedzi na działanie patogenu, chroniące inne komórki przed jego szkodliwym działaniem. Znajdują zastosowanie przede wszystkim w leczeniu przeciwwirusowym i przeciwnowotworowym. 

Białka skierowane przeciwko TNF-α  

Odpowiadają za hamowanie wiązania TNF-α ze swoistym względem cytokiny receptorem, co powoduje zmniejszenie nasilenia procesu zapalnego. Białka wiążące TNF-α znalazły zastosowanie w leczeniu wielu chorób o podłożu autoimmunologicznym, w tym: 

  • reumatoidalnego zapalenia stawów 
  • chorobie Leśniowskiego-Crohna 
  • ZZSK, 
  • łuszczycy.  

Do grupy tej należą np.  

  • etanercept 
  • adalimumab 
  • golimumab 

Kwas mykofenolowy 

Wpływa hamująco na namnażanie limfocytów T i B. Dodatkowo zahamowaniu ulega również wytwarzanie przeciwciał przez plazmocyty. Kwas mykofenolowy jest stosowany w zapobieganiu odrzucaniu przeszczepów oraz w leczeniu chorób z autoagresji. 

Alergia skórna

Kiedy stosowane są leki immunosupresyjne? 

Działanie immunosupresyjne sprawdza się w wielu dziedzinach medycyny. Immunosupresanty często używane są np. w dermatologii reumatologii, czyli w dziedzinach, w których wiele chorób ma podłoże autoimmunologiczne. Użycie leków immunosupresyjnych ma na celu zmniejszenie reaktywności komórek układu odpornościowego. Dzięki temu możliwe jest leczenie chorób takich jak: 

  • toczeń rumieniowaty układowy,  
  • RZS,  
  • ZZSK, 
  • łuszczyca 

Immunosupresja jest także stosowana w walce z nowotworami. Leki z grupy immunosupresantów są często używane w leczeniu białaczek oraz chłoniaków. Szczególnym przykładem jest przeciwciało monoklonalne anty-HER2 o nazwie trastuzumab, które może być wykorzystywane w leczeniu raka piersi. 

Zastosowanie leków immunosupresyjnych może również przynieść korzystny efekt u osób cierpiących z powodu schorzeń o podłożu alergicznym, takich jak:  

  • astma oskrzelowa,  
  • alergia pokarmowa, 
  • egzema.  

Przykładem takiego zastosowania jest omalizumab, który jest przeciwciałem monoklonalnym anty-IgE i może być stosowany u chorych na astmę, którzy nie reagują na inne metody leczenia.  

Leki immunosupresyjne stosuje się również w transplantologii. Ich zadaniem jest zahamowanie odpowiedzi immunologicznej na przeszczep, a co za tym idzie, zmniejszenie ryzyka jego odrzucenia. Zwykle podaje się kilka leków immunosupresyjnych z różnych grup, a ich dobór jest zależny od przeszczepianego narządu, chorób towarzyszących oraz ryzyka immunologicznego. Leczenie immunosupresyjne wdraża się między innymi po przeszczepach: 

  • szpiku,  
  • wątroby,  
  • nerek,  
  • trzustki,  
  • serca,  
  • płuc, 
  • kończyn. 

Leki immunosupresyjne – skutki uboczne 

Na wystąpienie działań niepożądanych najbardziej narażone są osoby po przeszczepach narządów z uwagi na długotrwałe podawanie leków immunosupresyjnych w dużych dawkach. Rzadziej powikłania występują u osób leczonych z powodu chorób autoimmunologicznych, gdyż preparaty stosowane są zwykle w mniejszych dawkach, z możliwością zaprzestania podawania co jakiś czas lub stosowane są miejscowo w postaci np. maści. 

Głównym problemem, z którym borykają się osoby leczone immunosupresyjnie, jest uogólnione obniżenie odporności i zwiększone ryzyko infekcji. Znacząco zwiększa się ryzyko infekcji wywoływanych drobnoustrojami oportunistycznymi. Często pojawiają się zakażenia grzybicze, bakteryjne oraz wirusowe. Podczas terapii może wystąpić na przykład: 

  • półpasiec,  
  • nawrót opryszczki, 
  • reaktywacja latentnej gruźlicy. 

Stosowanie leków immunosupresyjnych wiąże się również z ryzykiem rozwoju różnych nowotworów oraz wystąpienia działań toksycznych względem innych narządów. Leki te mogą uszkadzać m.in. 

  • nerki,  
  • wątrobę, 
  • serce. 

Szczególną pod względem działań niepożądanych grupą leków są glikokortykosteroidy. Ich długotrwałe stosowanie może powodować: 

  • wzrost masy ciała,  
  • zaburzenia gospodarki węglowodanowej,  
  • nadciśnienie,  
  • osteoporozę, 
  • potliwość 
  • zaburzenia snu, 
  • zaćmę. 

Stosowanie leków immunosupresyjnych ma ograniczone zastosowanie u kobiet w ciąży z uwagi na niewielką liczbę danych potwierdzających bezpieczeństwo ich stosowania w tym szczególnym okresie. Dodatkowo ciąża modyfikuje działanie układu immunologicznego, co utrudnia dobranie odpowiedniej terapii.  

Według FDA nie ma leków immunosupresyjnych, które są całkowicie bezpieczne w okresie ciąży.  

W grupie B, czyli wśród leków, które najprawdopodobniej nie wykazują szkodliwego działania na płód, znajdują się np.  

  • sulfasalazyna 
  • mesalazyna,  
  • adalimumab 
  • anakinra 
  • certolizumab 
  • etanercept 
  • golimumab 
  • infliksymab 

Bezwzględnie przeciwwskazane są natomiast metotreksat i leflunomid 

Niekorzystne działanie wykazano także w przypadku: 

  • azatiopryny,  
  • cyklofosfamidu 
  • D-penicylaminy 
  • merkaptopuryny, 
  • mykofenolanu mofetilu 

Ekspozycja płodu na te leki może powodować jego obumarcie lub wiele wad wrodzonych, w tym m.in. wady szkieletu, trzewi, twarzy, skóry i kończyn.  

Ile kosztuje leczenie immunosupresyjne? 

Cena leków immunosupresyjnych może być różna w zależności od rodzaju leku i drogi jego podania. Najtańszą grupą są leki sterydowe, których cena zaczyna się już od kilku złotych. Bardziej zaawansowane leki, takie jak np. przeciwciała monoklonalne, są znacznie droższe, a ich ceny sięgają kilku tysięcy złotych.  

Należy jednak pamiętać, że często leki te stosowane są w tzw. programach lekowych, w ramach których pacjenci korzystają z kosztownych substancji bezpłatnie. 

Pomimo wielu działań niepożądanych immunosupresja znajduje bardzo szerokie zastosowanie w medycynie. Wciąż poszukuje się nowych, wybiórczo działających leków, które skutecznie będą walczyć z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworowymi i alergicznymi oraz zapobiegną odrzucaniu przeszczepów przy relatywnie niskim ryzyku działań niepożądanych.  

Źródła: 

  • Immunosuppression – tough ally in torrid time; Elżbieta Ograczyk, Magdalena Kowalewicz-Kulbat, Sebastian Wawrocki, Marek Fol; Postepy Hig Med Dosw, 2015; 69: 1299-1312 e-ISSN 1732-2693 
  • Zalecenia dotyczące leczenia immunosupresyjnego po przeszczepieniu narządów unaczynionych Opracowane przez Polskie Towarzystwo Transplantacyjne Redaktorzy: Prof. Magdalena Durlik, Prof. Piotr Przybyłowski 
  • Leki immunosupresyjne w ciąży Justyna Grzegółkowska, Paweł Grzegółkowski, Marek Droździk Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin 
  • https://www.gov.pl/web/zdrowie/programy-lekowe  

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Szczepienie przeciwko COVID-19 a przeciwko grypie – które najpierw?

Rekomendacje Zespołu Ekspertów, bazujące na wytycznych kilku krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych, dopuszczają jednoczesne szczepienie przeciwko grypie i COVID-19. Warunkiem…

Zobacz więcej

Darmowe szczepienie przeciw grypie – kogo dotyczy?

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie metody zapobiegania grypie w sezonie 2021/2022 bezpłatne szczepienia przysługują: osobom zatrudnionym w podmiocie…

Zobacz więcej

Dawka szczepionki przypominająca a dodatkowa – jaka jest różnica?

  Dawka przypominająca rekomendowana jest u osób powyżej 50. roku życia oraz pracowników ochrony zdrowia, którzy mają bezpośredni kontakt z…

Zobacz więcej

Przeterminowane leki – czy można je bezpiecznie przyjąć?

Producenci leków określają termin ważności leku jako czas, w którym dany preparat wykazuje 100% skuteczności oraz bezpieczeństwo stosowania. Po upływie…

Zobacz więcej

Test antygenowy – czy warto go wykonać po kontakcie z osobą z objawami COVID-19?

Wskazane przez Pana objawy u osoby z poczekalni mogą, ale nie muszą wskazywać na jej zakażenie wirusem SARS-CoV-2. Ponadto został…

Zobacz więcej

Jak odróżnić muchomora sromotnikowego od kani?

Muchomor sromotnikowy odpowiada za najczęstsze zatrucia grzybami w Polsce. Jest to bardzo niebezpieczny grzyb, który tak jak Pani wspomniała, może…

Zobacz więcej

Szczepienie na COVID-19 dostępne dla wszystkich

W ramach Narodowego Programu Szczepień do 10 maja 2021 wszyscy Polacy powyżej 18 roku życia powinni mieć wystawione e-skierowania, które…

Zobacz więcej

Niewykorzystana szczepionka a kolejność według Programu Szczepień

We wtorek 21 kwietnia 2021 roku została opublikowana aktualizacja rozporządzenia, które określa nakazy, zakazy i ograniczenia związane z występowaniem stanu…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)