16
22 lutego 2021

Leki przeciwhistaminowe w leczeniu alergii

Histamina uczestniczy w rozwoju procesu zapalnego i reakcjach alergicznych. W leczeniu uciążliwych objawów alergii wykorzystuje się więc między innymi leki przeciwhistaminowe. Jakie są ich rodzaje, jak działają na organizm i czy istnieją przeciwwskazania do ich stosowania? 

Rola histaminy w procesie alergicznym 

Histamina to amina biogenna, która powstaje na drodze przemian metabolicznych aminokwasu L-histydyny. Została odkryta w 1900 roku, a 10 lat później udowodniono jej udział w procesie anafilaksji. Histamina znajduje się niemal we wszystkich tkankach organizmu. Jest magazynowana w nieczynnej formie przez komórki tuczne i bazofile, a do jej uwalniania dochodzi na drodze IgE-zależnej degranulacji. Wolna histamina działa jak neuroprzekaźnik, wiążąc się ze swoistymi receptorami H1, H2, H3 i H4. Receptory histaminowe znajdują się w ośrodkowym układzie nerwowym, drogach oddechowych, skórze, układzie pokarmowym oraz drogach moczowych. Pobudzenie receptorów H1 ma kluczową rolę w przebiegu reakcji alergicznych, ponieważ powoduje: 

  • skurcz mięśni gładkich (np. skurcz oskrzeli występujący w astmie i reakcjach anafilaktycznych), 
  • rozszerzenie naczyń krwionośnych i wzrost ich przepuszczalności (skutkiem są obrzęki, bąble, krosty, zaczerwienienie skóry, a także spadek ciśnienia tętniczego), 
  • wzrost wydzielania gruczołów błon śluzowych w drogach oddechowych (pojawia się wydzielina z nosa, łzawienie), 
  • pobudzenie włókien nerwowych czuciowych (powoduje świąd, ból i kichanie). 

Działanie histaminy na swoiste receptory H2 skutkuje natomiast: 

  • wzrostem tętna, 
  • zwiększonym wydzielaniem soków trawiennych. 

Receptory H3 zlokalizowane są w podwzgórzu, a ich pobudzenie reguluje proces syntezy histaminy i jej uwalniania w tkance nerwowej. Receptory H4 zostały odkryte stosunkowo niedawno i wciąż trwają badania nad ich znaczeniem w funkcjonowaniu układu odpornościowego. 

Alergia polega na nadmiernej reakcji układu immunologicznego na dany czynnik, który w normalnych warunkach nie jest szkodliwy. Po kontakcie alergenu z przeciwciałami dochodzi do gwałtownego uwolnienia histaminy z komórek tucznych i bazofili, co powoduje objawy uczulenia lub nawet wstrząs anafilaktyczny. Wśród schorzeń alergicznych, w których kluczową rolę odgrywa działanie histaminy, można wymienić: 

  • alergie wziewne (np. alergiczny nieżyt nosa, alergiczne zapalenie spojówek), 
  • alergie kontaktowe (np. uczulenie na kosmetyki, perfumy, nikiel, chrom), 
  • alergie pokarmowe (których objawem może być pokrzywka, atopowe zapalenie skóry), 
  • astma oskrzelowa, 
  • szok anafilaktyczny. 

Niedługo po odkryciu roli histaminy w reakcjach alergicznych naukowcy starali się opracować lek blokujący odpowiedź organizmu na ten neuroprzekaźnik. W 1957 roku włoski farmakolog Daniel Bovet otrzymał Nagrodę Nobla za wynalezienie pierwszych substancji, które skutecznie hamowały jej działanie.  

Przeczytaj również:
Alergia – jak ją leczyć?

Leki przeciwhistaminowe – jak działają? 

Mechanizm działania leków przeciwhistaminowych polega na odwracalnym blokowaniu swoistych receptorów histaminowych H1, dzięki czemu histamina nie jest zdolna się z nimi połączyć i wywołać charakterystycznych objawów zapalnych. Zastosowanie leków z tej grupy umożliwia zmniejszenie przepuszczalności naczyń krwionośnych, wydzielania gruczołowego i stanu zapalnego, co daje efekty w postaci zniesienia objawów alergii (obrzęk, naciek zapalny, nadmierna wydzielina). 

Przeczytaj również:
Pyłkowica, czyli alergia na pyłki roślin

Leki przeciwhistaminowe – podział 

Leki przeciwhistaminowe dzielą się na: 

  • leki I generacji – wykazują niską selektywność w łączeniu się z receptorami, przez co pobudzają również inne receptory, powodując liczne skutki uboczne. Ich działanie na receptory muskarynowe może objawiać się suchością błon śluzowych, zatrzymaniem moczu, i zaburzeniami rytmu serca. Poprzez wpływ na receptory α-adrenergiczne prowadzą do wystąpienia tachykardii i zawrotów głowy, a pobudzanie receptorów serotoninowych zwiększa apetyt, sprzyjając przybieraniu na wadze. Ponadto przenikają przez barierę krew-mózg, blokując fizjologiczne działanie histaminy, co przejawia się nadmierną sennością, zmęczeniem, problemami z koncentracją i pamięcią, a także zaburzeniami widzenia.  

Do leków I generacji zalicza się następujące substancje: antazolina, chlorfeniramina, cinnarizina, klemastyna, cyproheptadyna, dimenhydrynat, dimetynden, hydroksyzyna, ketotifen, prometazyna. 

  • leki II generacji – blokują receptory histaminowe H1 w sposób wybiórczy, dzięki czemu skutkują mniejszą ilością działań niepożądanych. Po ich zastosowaniu przede wszystkim nie występują objawy sedacji (senność, upośledzenie funkcji poznawczych). Nie przenikają też do ośrodkowego układu nerwowego, działają dłużej niż leki I generacji, a niektóre z nich wykazują także działania pozareceptorowe.  

Wśród klasycznych leków przeciwhistaminowych II generacji należy wymienić azelastynę, lewokobastynę, ceterezynę, emedastynę, mizolastynę, loratadynę i feksofenadynę. Substancje, które mają dodatkowe działanie przeciwzapalne, to desloratadyna, lewoceteryzyna, bilastyna i rupatydyna.  

Leki przeciwhistaminowe są rekomendowane przede wszystkim w leczeniu alergicznego nieżytu nosa, alergicznego zapalenia spojówek i pokrzywki. Mogą być stosowane zarówno doustnie, jak i w postaci kropli podawanych donosowo lub do worka spojówkowego. Obecnie w leczeniu alergii wykorzystuje się głównie leki II generacji ze względu na małą ilość działań niepożądanych, dużą skuteczność, dłuższy czas działania i wysoki profil bezpieczeństwa. 

Doustne leki przeciwhistaminowe dostępne bez recepty 

W aptece znajdziemy szereg substancji przeciwhistaminowych w postaci tabletek powlekanych lub roztworów (syropów). Część z nich występuje zarówno w lekach na receptę, jak i bez recepty, dzięki czemu można je samodzielnie zastosować w przebiegu schorzeń alergicznych. Leki dostępne bez recepty zawierają najczęściej substancje takie jak: 

  • loratadyna nie wykazuje znaczących skutków ubocznych poza możliwym działaniem nasennym i uspokajającym (należy zachować ostrożność w przypadku prowadzenia pojazdów). Może być stosowana już od 2. roku życia. Po podaniu szybko się wchłania, osiągając efekty terapeutyczne już po godzinie. W organizmie jest metabolizowana do również aktywnej farmakologicznie desloratadyny, co wydłuża jej czas działania. Może być podawana raz dziennie.  
  • desloratadyna – wykazuje wysoką selektywność wobec receptorów H1, ponadto cechuje się długim czasem działania. Hamuje proces alergiczny w sposób wieloetapowy (m.in. redukcja uwalniania tryptazy, leukotrienu i prostaglandyny, hamowanie wydzielania interleukin IL-4, IL-14). Ma także właściwości przeciwzapalne i jest skuteczna zarówno w reakcjach IgE-zależnych, jak i IgE-niezależnych. Hamuje też stany zapalne powstałe na tle alergicznym, np. eozynofilowe zapalenie dróg oddechowych. Desloratadyna jest bezpiecznym lekiem o dobrej tolerancji u pacjentów, a działania niepożądane występują bardzo rzadko i mają łagodny przebieg (np. zmęczenie, ból głowy, suchość w ustach, nudności). Do tej pory nie zaobserwowano także interakcji pomiędzy innymi lekami, alkoholem lub składnikami pożywienia. Desloratadyna może być stosowana u dorosłych i dzieci powyżej 1. roku życia z uwzględnieniem różnic w dawkowaniu. Aby osiągnąć zadowalający efekt terapeutyczny, zwykle wystarczy zażywanie 1 tabletki dziennie. W przypadku sezonowej alergii zaleca się rozpoczęcie leczenia na dwa do trzech tygodni przed okresem pylenia. W całorocznym alergicznym nieżycie nosa desloratadynę stosuje się w sposób ciągły.  
  • ceteryzyna i lewoceteryzyna –  lewoceteryzyna jest lewoskrętnym enancjomerem starszego leku – ceteryzyny. Zmiana konfiguracji przestrzennej tej substancji pozwala na stosowanie dwukrotnie niższych dawek leku, wywołujących porównywalne efekty. U niektórych osób (ok. 2-6%) mogą powodować senność, dlatego zaleca się zachowanie ostrożności podczas prowadzenia pojazdów mechanicznych. Obie substancje wchodzą w interakcje z alkoholem, co w efekcie nasila senność i działanie uspokajające. Mogą być stosowane u dzieci powyżej 2. roku życia. Szczególną ostrożność w zażywaniu tych substancji powinni zachować mężczyźni z rozrostem prostaty (mogą nasilać zatrzymanie moczu) oraz chorzy na padaczkę (zwiększa się ryzyko drgawek).  
  • feksofenadyna – jest metabolitem starszego leku – terfenadyny, wykazującym dwa razy wyższe powinowactwo do receptorów histaminowych H1 i mniej skutków ubocznych. Może być stosowana powyżej 12. roku życia. Lek ten należy przyjmować przed posiłkiem, zachowując również odstęp w przypadku zażywania leków na zgagę zobojętniających kwas solny – może to osłabiać jej działanie. 

Doustne leki przeciwhistaminowe na receptę 

Preparaty zawierające najnowsze substancje czynne są dostępne tylko na receptę. Lekarz może przepisać m.in.: 

  • rupatadynę – jest lekiem, który oprócz działania przeciwhistaminowego i przeciwzapalnego, charakteryzuje się zdolnością blokowania receptora dla czynnika aktywującego płytki (PAF), będącego odrębnym mediatorem zapalnym. Zaczyna działać już w pół godziny po podaniu. Jest skuteczna we wczesnej oraz późnej fazie reakcji alergicznej. Dowiedziono, że w dawce 10 mg działa dwukrotnie silniej niż taka sama ilość lewoceteryzyny. Daje również o 50% mniej działań niepożądanych w porównaniu do tej substancji. 
  • bilastynę – cechuje ją duże powinowactwo do receptorów H1, dzięki czemu prawie nie wywołuje działań niepożądanych. Nie stwierdzono też właściwości uspokajających i żadnego wpływu na sprawność psychomotoryczną. Bilastyna wykazuje także działanie przeciwzapalne. Jako jedyny lek spośród substancji II generacji wymaga podawania z zachowaniem odpowiedniego odstępu od posiłku (1 godzinę przed lub 2 godziny po), ponieważ pokarmy i soki osłabiają jej działanie. Może byś stosowana od 6. roku życia.  

Wszystkie wymienione powyżej leki nie są zalecane osobom z niewydolnością nerek (zwłaszcza ceteryzyna, lewoceteryzyna, feksofenadyna, bilastyna) i wątroby (loratadyna, desloratadyna, feksofenadyna, bilastyna).  

W badaniach na zwierzętach wykluczono ich teratogenność, ale ze względu na brak danych w odniesieniu do ludzi nie zaleca się stosowania u kobiet w ciąży i karmiących. Indywidualne przypadki powinny być zawsze konsultowane z lekarzem, który powinien zdecydować, czy korzyści z zastosowania leku przewyższą potencjalne ryzyko. 

Leki przeciwhistaminowe podawane donosowo 

W leczeniu alergicznego nieżytu nosa wykorzystuje się także leki hamujące działanie histaminy w postaci kropli lub aerozoli, podawanych bezpośrednio na błonę śluzową nosa. Leki przeciwhistaminowe łagodzą takie objawy jak kichanie, obrzęk, świąd i nadmiar wydzieliny. Najczęściej składnikami takich preparatów są: 

  • azelastyna – należy do leków II generacji. Jej działanie ujawnia się już po 15 minutach od podania i trwa nawet 12 godzin. Może być stosowana u dzieci od 6. roku życia. Stosowania preparatów z azelastyną nie zaleca się kobietom będącym w I trymestrze ciąży oraz karmiącym piersią. 
  • antazolina – jest lekiem I generacji. Występuje często w połączeniu z nafazoliną, która wzmaga efekt terapeutyczny, obkurczając rozszerzone naczynia krwionośne. 

Przeczytaj również:
Alergiczny nieżyt nosa – jak go leczyć?

Leki przeciwhistaminowe stosowane miejscowo cechują się mniejszym ryzykiem wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Mimo to u niektórych osób mogą spowodować: 

  • podrażnienie błony śluzowej nosa, 
  • gorzki posmak w ustach, 
  • nudności, 
  • zawroty głowy, 
  • zmęczenie. 

Leki przeciwhistaminowe podawane do oka 

Krople do oczu z lekiem przeciwhistaminowym łagodzą objawy alergicznego zapalenia spojówek. Preparaty dostępne bez recepty zawierają ketotifen i olopatadynę. Ketotifen można stosować od 3. roku życia. Jego działanie pojawia się już po kilku minutach od podania, ale efekt terapeutyczny trwa do kilku godzin, dlatego też należy zakrapiać oczy dwa razy na dobę. Ketotifen może niekiedy powodować uczucie pieczenia po podaniu. Olopatadyna należy do drugiej generacji leków przeciwhistaminowych i jest z reguły lepiej tolerowana. Oprócz blokowania receptorów histaminowych zapobiega degranulacji komórek tucznych spojówki i zmniejsza uwalniane mediatorów późnej fazy reakcji alergicznej. Dzięki temu jej działanie utrzymuje się długo (ponad 8 godzin), więc w większości przypadków wystarcza jedna aplikacja dziennie. Olopatadynę mogą stosować osoby powyżej 18. roku życia. 

Przeczytaj również:
Alergiczne zapalenie spojówek – przyczyny, objawy, leczenie

Leki przeciwhistaminowe podawane na skórę 

Dimetynden jest lekiem przeciwhistaminowym pierwszej generacji, który występuje w postaci żelu do stosowania na skórę. Jego działanie pozwala skutecznie zmniejszyć obrzęki i zredukować świąd podrażnionej skóry. Ma także właściwości chłodzące, łagodzące i miejscowo znieczulające. Wskazaniami do zastosowania dimetyndenu w formie żelu są: 

  • pokrzywka, 
  • ukąszenia owadów, 
  • dermatozy, 
  • oparzenia słoneczne
  • oparzenia I stopnia (powierzchniowe). 

Zazwyczaj w ciągu doby konieczne jest kilkakrotne nanoszenie preparatu na powietrznię skóry. Kobiety w ciąży i karmiące powinny zachować ostrożność, ograniczając się do stosowania go tylko na małej powierzchni skóry. 

Dostępne obecnie leki przeciwhistaminowe II generacji są bardzo skuteczne w łagodzeniu objawów alergii. Najnowsze substancje rzadko powodują działania niepożądane, a przedłużony czas ich działania pozwala na zażywanie raz dziennie. Mogą być bezpiecznie stosowane nawet przy całorocznych typach alergii.

Źródła: 

  • Matysik-Woźniak A., Weryszko-Chmielewska E., Rejdak R., Gdy nadejdzie wiosna – aktualne możliwości leczenia sezonowego zapalenia spojówek, Ophtha Therapy, 2015. 
  • Myłek D., Alergie, Wydawnictwo W.A.B., 2010. 
  • Sybilski A. J., Rola desloratadyny jako skutecznego i bezpiecznego leku przeciwhistaminowego, Pediatria, 2017. 
  • Wrzyszcz M., Fal A. M., Hora R., Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania feksofenadyny w chorobach alergicznych, Alergia Astma Immunologia, 2001. 
  • Ziętkowski Z., Łukaszyk M., Skiepko U., Bodzenta-Łukaszyk A., Leki przeciwhistaminowe w pyłkowiny, Alergia Astma Immunologia, 2016.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Czy dziecko chore na astmę może przyjmować aspirynę?

Aspiryna (kwas acetylosalicylowy) jest najstarszym, stosowanym po dzień dzisiejszy środkiem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Aspiryna nie powinna być jednak w…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
04 listopada 2021 Magdalena Bernisz
28 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
23 lipca 2021 Natalia Górska
23 lipca 2021 mgr inż. Ewa Gwóźdź
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)